اختصاصی هموطن؛ گروه اجتماعی/ رها صدیق
ایران با وضعیتی پیچیده و چندوجهی مواجه شده است؛ همزمانی افزایش بیسابقه آلودگی هوا در کلانشهرها و گزارشهایی از شناسایی واریانت جدید ویروس آنفلوانزا، توجه رسانهها و افکار عمومی را به خود جلب کرده است. همین موضوع به تعطیلی مدارس در برخی استانها برای مهار شیوع بیماری انجامیده. در عین حال در استانهایی دیگر، بهدلیل تداوم آلودگی هوا، آموزشها بهصورت غیرحضوری و دورکاری ادارات و دانشگاهها ادامه دارد؛ وضعیتی که خود نیز سلامت مردم را تهدید کرده و بر اساس آمار رسمی، در هشت روز گذشته با ثبت مرگ صدها نفر همراه بوده است.
به گفته کارشناسان، این همزمانی میتواند به یک بحران سلامت عمومی تبدیل شود و ریسک ابتلا به بیماریهای تنفسی را به طور قابل توجهی افزایش دهد. طبق دادههای اولیه سازمان محیط زیست، شاخص کیفیت هوا در تهران و اصفهان در برخی روزها به بالای ۲۰۰ رسیده است، سطحی که طبق استانداردهای جهانی، «بسیار ناسالم» تلقی میشود. ذرات معلق دستگاه تنفسی را تحریک میکنند و مطالعات اپیدمیولوژیک نشان دادهاند که احتمال ابتلا به عفونتهای ویروسی در این شرایط ۱۵ تا ۲۰ درصد افزایش مییابد. در کنار تهدید محیطی، انتشار واریانت جدید آنفلوانزا، حتی با شیوع محدود، باعث ایجاد اضطراب اجتماعی گسترده شده است.
شایعاتی درباره «آمار بالای مرگومیر» و «بازگشت قرنطینهها» در شبکههای اجتماعی به سرعت دستبهدست میشود. علی قاسمی، روانشناس اجتماعی، تأکید میکند: «گسترش شایعات، واکنشهای هیجانی در جامعه را افزایش میدهد و حتی رفتارهای روزمره مانند حضور در محل کار یا حملونقل عمومی را دچار اختلال میکند.» وزارت بهداشت اعلام کرده که هنوز دادههای رسمی درباره واریانت جدید کامل نیست و میزان مرگومیر و شدت بیماری در حال پایش است.
سمیه رضایی، اپیدمیولوژیست، میگوید: «در شرایطی که اطلاعات محدود است، شفافیت و انتشار مستمر دادهها میتواند مانع شکلگیری شایعات شود و اعتماد عمومی را تقویت کند.» این در حالی است که چند روز پیش سرپرست معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی شهید صدوقی یزد اعلام کرده است:« از ابتدای سال جاری تاکنون در استان یزد هزار و ۱۱۸ تست مثبت آنفلوانزا و ۱۳ مورد فوتی در این خصوص ثبت شده است.» تحلیل دادههای بینالمللی نیز نشان میدهد که کشورهایی که با همزمانی آلودگی هوا و موجهای جدید آنفلوانزا مواجه شدهاند، در صورت اطلاعرسانی شفاف و رعایت توصیههای بهداشتی، توانستهاند میزان بستریها و مرگومیر را تا ۳۰ درصد کاهش دهند. این موضوع اهمیت اطلاعرسانی دقیق و اقدامات پیشگیرانه را پررنگ میکند.
کارشناسان توصیه میکنند استفاده از ماسکهای استاندارد، کاهش تردد در ساعات بحرانی آلودگی، رعایت بهداشت فردی و خانوادگی و واکسیناسیون علیه آنفلوانزا، اصلیترین ابزار پیشگیری هستند. اطلاعرسانی علمی و مستند، همراه با اقدامات عملی، میتواند ترکیب تهدید محیطی و ویروسی را مدیریت کند و از اضطراب اجتماعی بکاهد. در نهایت، تجربه پاندمی کرونا نشان داد که اعتماد عمومی تنها با شفافیت، صداقت و پاسخگویی سریع حاصل میشود. رسانههای رسمی و نهادهای مسئول باید دادهها و تحلیلهای علمی را به صورت مستمر منتشر کنند، شایعات را پاسخ دهند و با ابزارهای آموزشی، شهروندان را برای مواجهه با بحران آماده کنند. گرافها و جداول مقایسهای از میزان آلودگی، شیوع آنفلوانزا و شاخصهای سلامت میتواند به مخاطب کمک کند تصویر دقیقتری از بحران داشته باشد و تصمیمات آگاهانهتری اتخاذ کند.
ویروس گردش بالایی دارد، اما پاندمی نیست علیرضا ناجی، متخصص ویروسشناسی و استاد دانشگاه درباره واریانت جدید آنفلوانزا و میزان کشنده بودن آن به هموطن گفت: «اولاً اینکه عنوان میکنید “کشنده است”، اینطور نیست. اجازه بدهید کمی به عقب برگردم. ابتدا باید به مطالعهای اشاره کنم که وزارت بهداشت انجام داده؛ مطالعهای بسیار دقیق که در شش ماه اخیر بر نمونههای تنفسی سراسر کشور انجام شده است. این دادهها نشان میدهد که در سه الی چهار هفته اخیر موج شدید و گستردهای از آنفلوانزا در ایران شکل گرفته؛ مشابه روندی که همزمان در سراسر دنیا دیده میشود.
او با اشاره به تازهترین دادهها میگوید: «طبق آخرین مطالعه منتشرشده—که اتفاقاً دیروز منتشر شد—میزان موارد مربوط به آنفلوانزا افزایش یافته و در مقابل موارد کووید کاهش بیشتری پیدا کرده است. یعنی آنچه اکنون بیشتر مشاهده میکنیم، عمدتاً آنفلوانزاست. همچنین دیده شده که بیش از ۸۰ درصد موارد شناساییشده مربوط به نوع آنفولانزای A و زیرسویه H3N2هستند.
او اضافه میکند: «در نیمکره جنوبی مانند استرالیا که فصل سردشان جلوتر از ماست، همین الگو رخ داده است. آنها ابتدا با یک موج قبلی مواجه بودند؛ سپس یک زیرشاخه جدید در اواخر فصل سرد آنها ظاهر شد و قابلیتهای ویژهای داشت؛ از جمله تفاوت با سویههایی که در واکسن سال وجود داشت.
ناجی میگوید: «در استرالیا، واکسیناسیون بسیار پایین بود؛ فقط حدود ۳۰ درصد مردم واکسن آنفلوانزا زده بودند. در نتیجه، در افراد بالای ۶۵ سال و کودکان موارد وخیم بسیار زیاد شد. ترکیبِ “واکسننزدن” + “زیرشاخه جدید” باعث شد شیوع بسیار بالایی ثبت شود.»
او تأکید میکند: «این الگو در کشور ما هم تقریباً مشابه است. یعنی شیوع بالا، رفتن ویروس به سمت گروههای حساس، و ابتلای گسترده.» درباره قابلیت دور زدن سیستم ایمنی او میگوید:«این زیرشاخه جدید پتانسیلهایی دارد که باعث میشود تا حدی سیستم ایمنی را دور بزند. چه ایمنی ناشی از عفونتهای قبلی و چه ناشی از واکسن. همین مسئله باعث افزایش انتقال میشود،اما بلافاصله تأکید میکند: «این موضوع به معنای افزایش کشندگی نیست. تا این لحظه هیچ اطلاعاتی مبنی بر افزایش کشندگی یا وخامت بیشتر نداریم. شدت بیماری مشابه سالهای گذشته است. آنچه افزایش یافته گردش ویروس است.»
ناجی درباره مرگ بیش از هفت نفر بر اثر بیماری می گوید: «این فوتها در آنفلوانزا همیشه وجود داشته. ما نباید فراموش کنیم که سالانه بین ۲۹۰ هزار تا ۶۵۰ هزار نفر در دنیا بهطور رسمی به علت آنفلوانزا میمیرند. اینکه بگوییم “آنفلوانزا دارد میکُشد” چیز جدیدی نیست؛ هر سال همین است.» او گروههای پرخطر را چنین برمیشمارد:« همزمانی شیوع آنفلوانزای نوع H3N2 و آلودگی هوا در ایران شرایطی قابل بررسی برای سلامت عمومی ایجاد کرده. این ترکیب، ریسک ابتلا به بیماریهای تنفسی و قلبی–عروقی را افزایش میدهد و گروههای حساس مانند کودکان، سالمندان و بیماران مبتلا به بیماریهای مزمن، بیش از سایرین در معرض خطر هستند. همچنین افرادی که به واسطه شغل یا شرایط زندگی خود ناچار به حضور طولانی در فضای باز هستند، مانند کارگران و رانندگان، نیز در این وضعیت آسیبپذیرتر هستند.
مطالعات علمی نشان میدهد که آلودگی هوا با کاهش مقاومت دستگاه تنفسی، شدت علائم آنفلوانزا را تشدید میکند و احتمال بروز عوارض جدی از جمله ذاتالریه و بستری در بیمارستان را افزایش میدهد.» این متخصص ویروس شناسی با تاکید بر دریافت واکسن بیان می کند: «درست است که واکسن فعلی با زیرشاخه جدید تطابق کامل ندارد، اما طبق مطالعات اولیه، همچنان میتواند در جلوگیری از بیماری شدید و مرگومیر بسیار مؤثر باشد. حتی اگر کفایتش کاهش یافته باشد.
استفاده از ماسک و شستوشوی دستها را فراموش نکنیم
ناجی درباره روشهای پیشگیری از آنفلوآنزا توضیح داد:« استفاده از ماسک و شستوشوی مرتب دستها، قدم اول پیشگیری از آنفلوآنزا است. همچنین اجتناب از دست دادن، دوریکردن از تماس نزدیک، اجتناب از حضور در مکانهای عمومی و رعایت موارد مربوطه و پوشش ماسک در صورت استفاده از وسایل حملونقل عمومی، به پیشگیری از آنفلوآنزا بسیار کمک میکند.»
رییس مرکز ویروس شناسی ایران با بیان اینکه متاسفانه شستوشوی دستها چندان مورد توجه قرار نمیگیرد، می گوید:« آنفلوآنزا از طریق قطرات تنفسی در سطوح قابل انتقال است. بر اساس شرایط انتقال و وضعیت روزهای کنونی، بهتر است که به شستوشوی مرتب دستها توجه کنیم.» او تأکید کرد:«شرایط پاندمی در حال حاضر وجود ندارد. اما اگر به همین منوال پیش رود و ویروس در گردش باشد احتمالا دچار پاندمی خواهیم شد. این زیرشاخه جدید در تمام دنیا شناخته شده است. پنهانکردنی نیست. شبکههای نظارت جهانی آنفلوانزا دائم در حال گزارش هستند.»
توضیح درباره واکسیناسیون و قیمت واکسن
او درباره وضعیت ایران می گوید: «دو نوع واکسن در بازار داریم: واکسنهای خارجی (فرانسوی و هلندی) با استاندارد بالا و واکسن ایرانی. اما واکسن ایرانی فقط برای بالای ۱۸ سال مجوز دارد و برای کودکان، زنان باردار و… بررسی نشده است. بنابراین مدیریت واکسن ضروری است.
او درباره قیمت واکسن می گوید: «متاسفانه این واکسن برای مردم گران است. ۹۰۰ هزار تا یک میلیون تومان برای خانواده فشار ایجاد میکند. اما اگر در دسترس بود و در این زمان پیدا شد، توصیه من به خانواده تزریق واکسن حتی واکسن ایران است، زیرا بهمراتب بهتر از نزدن است.» دکتر ناجی درباره اینکه چرا بعضی افراد با وجود واکسن، باز هم بیمار میشوند؟ تاکید کرد: « واکسنها 60 الی 70 درصد از عفونت جلوگیری میکنند و 50 درصد از بیماری شدید. بنابراین همیشه درصدی هست که مبتلا میشوند؛ اما احتمال شدت و مرگ بسیار کمتر میشود.»
توضیح درباره افزایش همزمان آنفلوانزا و آلودگی هوا
آلودگی هوا خود یک عامل تشدیدکننده است. ریه را تحریک میکند و باعث میشود بیماری در برخی افراد شدیدتر شود. آنچه افراد بعد از بهبودی تجربه میکنند (سرفههای طولانی) احتمالاً از آلودگی هواست، نه ویروس. اما همانطور که پیشتر گفتم تنفس در هوای آلوده برای بیماران خطرناک تر است.» مبتلایان به آنفلوآنزا به آنتیبیوتیک نیاز ندارند دکتر ناجی با اشاره به مصرف آنتی بیوتیک می گوید:« حدود ۹۰ تا ۹۵ درصد بیماران به آنتیبیوتیک نیاز ندارند. این احتمال وجود دارد که برخی بیماران مبتلا به آنفلوآنزا به مواردی مانند ذاتالریه و سینوزیت مبتلا شوند و با نظر پزشک به آنتیبیوتیک نیاز داشته باشند. متاسفانه، هنگامی که بیماران به صورت خودسرانه به درمان بیماری با آنتیبیوتیک روی میآورند، نه تنها احتمال ابتلا به عوارض آنتیبیوتیکی برای آنها وجود دارد، بلکه روند درمان آنفلوآنزا را به تاخیر میاندازند. باز هم تاکید میکنم که احتمال بروز مشکلات در این افراد وجود دارد. مصرف مایعات فراوان، استراحت، مصرف مسکنهای ساده و صبور بودن در دوران بیماری توصیه میشود.
متاسفانه، برخی بیماران صبر کافی برای درمان خود ندارند و انتظار دارند در کوتاهترین زمان بهبود یابند.
این متخصص بیماریهای عفونی با بیان اینکه درمان آنفلوآنزا با آنتیبیوتیک دستنیافتنی است، توضیح داد:« متاسفانه، برخی افراد برای درمان به مصرف خودسرانه دگزامتازون روی میآورند. مصرف خودسرانه دگزامتازون میتواند سبب بروز مشکلات جدی و حتی مرگ بیمار شود. تزریق دگزامتازون در آنفلوآنزا در بسیاری از موارد سبب بروز مشکلات جدی شده و به هیچ وجه توصیه نمیشود.»
ناجی در پایان تأکید کرد: «همه باید بدانند: آنفلوانزا همیشه بیماری خطرناک و جدی بوده. مرگومیرهای فعلی چیز جدیدی نیست. مشکل اصلی این است که مردم واکسن کم میزنند و آلودگی هوا وضعیت را بدتر میکند. اگر واکسن زده شود، اگر ماسک در زمان مناسب استفاده شود و اگر آلودگی هوا کنترل شود، شرایط قابل مدیریت خواهد بود.»
