اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
در حالی که مردم ایران همچنان سوگوار هزاران جوان کشته شده در اعتراضات خونین دی ماه و نگران دهها هزار جوان زندانی هستند، رضا پهلوی چهار شرط اصلی را برای گذار از جمهوری اسلامی به یک نظام دموکراتیک پارلمانی اعلام کرده است.
حفظ تمامیت ارضی ایران، جدایی دین از حکومت، برابری شهروندان و حقوق فردی، و فرآیند دموکراتیک برای تعیین سرنوشت کشور از طریق انتخابات آزاد و همهپرسی، چهار اصلی هستند که رضا پهلوی برای اتحاد ایرانیان در برابر جمهوری اسلامی اعلام کرده است.
این چهار اصل که در نشستهای اخیر مانند کنفرانس امنیتی مونیخ و مصاحبههای مختلف از سوی رضا پهلوی تکرار شده، به عنوان حداقلهای مشترک برای همکاری همه نیروهای مخالف جمهوری اسلامی مطرح شدهاند.
پهلوی تأکید دارد که هر فرد یا گروهی که به این اصول پایبند باشد و دستش به خون مردم آلوده نباشد، میتواند در فرآیند گذار مسالمتآمیز از جمهوری اسلامی مشارکت کند. او خود را نه رهبر نهایی، بلکه پلی برای رسیدن به نقطهای میداند که مردم بتوانند نوع نظام آینده را آزادانه انتخاب کنند.
نقاط قوت شروط رضا پهلوی
این چهار شرط چارچوبی نسبتاً فراگیر ارائه میدهد. حفظ تمامیت ارضی، نگرانی اصلی بسیاری از ایرانیان است و رد هرگونه تجزیهطلبی را تضمین میکند. جدایی دین از حکومت (سکولاریسم) خواستهای گسترده در میان مردمی است که حتی در مراسم تشییع و همچنین مراسم چهلم جانباختگان اعتراضات خونین دی ماه، آئینهای مذهبی رایج و ترویج شده از سوی جمهوری اسلامی را برگزار نکرده و رویکرد جدیدی از عزاداری را پایهگذاری کردند و برابری شهروندان و حقوق فردی نیز مستقیماً به مسائل حقوق بشری و رفع تبعیضهای قومی و مذهبی پاسخ میدهد. اصل چهارم، یعنی فرآیند دموکراتیک، بر حق تعیین سرنوشت تک تک شهروندان تأکید دارد و نشان میدهد پهلوی به دنبال تحمیل نظام خاصی (مانند پادشاهی) نیست، بلکه صندوق رأی را نهایی میداند.
این اصول توانسته حمایت قابل توجهی در میان ایرانیان خارج از کشور و همچنین جمعیت زیادی از ایرانیان ساکن داخل کشور را جلب کند. تجمعات بزرگ در شهرهایی مانند مونیخ و تورنتو، همراه با پروژههایی مانند «شکوفایی ایران» که برنامهای برای مدیریت ۱۰۰ روز نخست پس از تغییر ارائه میدهد، نشاندهنده تلاش برای سازماندهی همه مخالفان از سوی وی است. پهلوی همچنین بر فشار حداکثری بینالمللی، ریزش نیروهای وفادار به جمهوری اسلامی در فضایی خشونت پرهیز و اتحاد داخلی تأکید دارد که میتواند در شرایط فعلی مؤثر باشد.
چالشها و محدودیتها
با وجود این نقاط قوت، دستیابی به موفقیت کامل دشوار به نظر میرسد. اپوزیسیون ایرانی همچنان پراکنده است و گروههای مختلفی مانند جمهوریخواهان رادیکال، چپگرایان، مجاهدین خلق، اصلاحطلبان سابق و برخی جریانهای قومی وجود دارند که ممکن است با شرطهایی مانند مخالفت با فدرالیسم یا سکولاریسم مطلق موافق نباشند. پهلوی صریحاً گفته که گروههایی که به این اصول پایبند نیستند یا در سرکوب مردم نقش داشتهاند، خارج از چارچوب اتحاد قرار میگیرند؛ این مرزبندی میتواند اتحاد را تقویت کند، اما همزمان برخی نیروها را دور میکند و خطر تفرقه را افزایش میدهد.
علاوه بر این، پایگاه پهلوی بیشتر در خارج از کشور قوی است و داخل ایران، با وجود حمایتهایی که در اعتراضات دیده میشود، هنوز به سطح رهبری فراگیر همه مخالفان نرسیده است. جمهوری اسلامی نیز همچنان ابزارهای سرکوب قدرتمندی دارد و بدون فشار خارجی گسترده (مانند تحریمهای شدیدتر یا حمایت سیاسی از مخالفان و حتی حملات نظامی) و ریزش جدی در نیروهای مسلح، سرنگونی سریع بعید به نظر میرسد.
آیا پهلوی توانایی رهبری همه مخالفان جمهوری اسلامی را دارد؟
پاسخ واقعبینانه این است که رهبری همه مخالفان بعید است. اصول چهارگانه پهلوی فراگیر هستند، اما شرطهای صریح آن (مانند سکولاریسم و رد فدرالیسم) برخی جریانها را بهطور طبیعی حذف میکند. او بیشتر به عنوان یک چهره وحدتبخش در میان سکولار-دموکراتها عمل میکند تا رهبر مطلق همه مخالفان.
در مورد سرنگونی جمهوری اسلامی، پهلوی معتقد است که این حکومت به هر حال سقوط خواهد کرد، اما حمایت جهانی و اتحاد داخلی میتواند این فرآیند را تسریع و کمهزینهتر کند. ضعفهای رژیم (فساد، ناکارآمدی اقتصادی و نارضایتی گسترده) فرصت را فراهم کرده، اما بدون سازماندهی قویتر داخل کشور و فشار خارجی هماهنگ، گذار ممکن است طولانی و پرهرجومرج شود.
در نهایت، موفقیت این چهار شرط به توانایی تبدیل آنها به یک جنبش متحد بستگی دارد. اگر اپوزیسیون بتواند بر اختلافات فرعی غلبه کند و بر اصول مشترک تمرکز نماید، گذار به دموکراسی پارلمانی ممکن خواهد بود. در غیر این صورت، جمهوری اسلامی ممکن است با سرکوب و زمانکشی دوام بیاورد. آینده ایران همچنان در دست مردم است و این چهار اصل میتواند نقشه راهی مفید باشد، اما اجرای آن نیازمند اقدامات عملی، عمل مشترک و فداکاری گسترده است.
از سوی دیگر باید تاکید کرد که در حال حاضر، جمهوری اسلامی به دلیل در اختیار داشتن نهادهای سیاسی و نظامی، توانایی و امکانات لازم برای بقا و سرکوب گسترده معترضان و مخالفان (حتی خونینتر از اعتراضات دی ماه) را دارد و اگر تمام مخالفان جمهوری اسلامی نیز زیر پرچم پهلوی جمع شده و بر اساس چهار شرط وی یک اتحاد بزرگ را تشکیل دهند، سرنگونی جمهوری اسلامی بدون حمایت جدی خارجی و عملی در شرایط فعلی میسر نخواهد بود.
