اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
جمهوری اسلامی و ایالات متحده آمریکا، بار دیگر در آستانه برگزاری یک مذاکره بسیار حساس هستند و این نشست قرار است امروز و تا ساعاتی دیگر، دوباره به میزبانی عمان برگزار شود.
برگزاری این مذاکره از آن جهت حائز اهمیت است که علی خامنهای، رهبر جمهوری اسلامی بارها موضوع مذاکره با آمریکا را نفی و حتی موافقان آن را محکوم کرده است، اما هر بار که با شکست در سیاستهای داخلی و خارجی خود روبرو میشود، با نرمشی قهرمانانه، در خفا مجوز برگزاری مذاکره با آمریکاییها را صادر میکند.
مذاکره آتی جمهوری اسلامی و آمریکا در مسقط، اینبار بنا بر ادعای رسانههای داخلی با مجوز مسعود پزشکیان انجام شده، زیرا وی در شبکه اجتماعی ایکس نوشته است که دستور مذاکره را به عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی داده است.
با این وجود، تمام تحلیلگران و آگاهان به فضای سیاسی ایران میدانند که در چنین اموری، هیچ یک از روسای جمهور نمیتوانند بدون اخذ مجوز قطعی از رهبر جمهوری اسلامی، برای مذاکره اقدام کنند.
رهبر جمهوری اسلامی در طی دوران حکومت خود، هرگز حاضر نشده که در یک شرایط عادی و به دور از تنش، مجوز مذاکره و نشست میان مقامات ایرانی و آمریکایی را صادر کند و اگر مجوزهایی هم در این مدت صادر کرده، تحت فشار و در شرایط بحرانی بوده و آن را با عنوان “نرمش قهرمانانه” توجیه کرده است.
علی خامنهای که در دور نخست ریاست جمهوری ترامپ مدعی بود که “نه جنگ میشود و نه مذاکره میکنیم”، در دور دوم ریاست جمهوری وی، به صراحت هر نوع مذاکره با دولت ترامپ را «غیرشرافتمندانه و غیرهوشمندانه»توصیف کرده بود.
این مواضع رهبر جمهوری اسلامی موجب شد تا بسیاری از هواداران افراطی وی، هرگونه سخن گفتن از مذاکره را توهین به خون شهیدان!!! تلقی کرده و حتی تاکید کنند که تحت هیچ شرایطی حاضر به مذاکره با قاتل قاسم سلیمانی نیستند.
حال با نزدیک شدن به زمان مذاکره جمهوری اسلامی و آمریکا در عمان، مشاهده میشود که چهرهها و گروههای سیاسی در داخل کشور سه موضع متفاوت نسبت به این مذاکرات اتخاذ کردهاند. گروه نخست اصلاحطلبان هستند که همچون گذشته موافق مذاکره بوده، گروه دوم اصولگرایانی هستند که با بدبینی شرایط را رصد میکنند، اما معتقدند که در شرایط فعلی چارهای به غیر از مذاکره وجود ندارد و در نهایت افراطیون و تندروهای حامی جمهوری اسلامی هستند که هرگونه مذاکره را ناشی از ضعف و تسلیم تصور میکنند.
مذاکرات مسقط درباره چیست؟
پیش از آنکه به موضع افراد و گروههای سیاسی در خصوص مذاکرات پیشروی بپردازیم، نیاز است که به طور خلاصه چرایی رضایت دادن آمریکا و جمهوری اسلامی به انجام این مذاکرات را بررسی کنیم.
مذاکرات آتی بین ایران و ایالات متحده قرار است روز جمعه در پایتخت عمان برگزار شود. این نشست، که توسط عباس عراقچی وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی تأیید شده، بر برنامه هستهای تهران تمرکز دارد و در حالی انجام میگیرد که تنشهای اخیر پس از سرکوب خونین اعتراضات سراسری درایران و جنگ کوتاهمدت با اسرائیل، فضای دیپلماتیک را پیچیده کرده است. مقامات ایرانی تأکید دارند که مذاکرات تنها به مسائل هستهای و لغو تحریمها محدود شود، در حالی که واشنگتن اصرار دارد موضوعات گستردهتری مانندبرنامه موشکی جمهوری اسلامی و حمایت از گروههای تروریستی مانند حزبالله و حشدالشعبی و حماست را شامل شود.
این اختلافات میتواند مذاکرات را به چالش بکشد، اما میانجیگری کشورهای اسلامی، که سابقه میزبانی چنین نشستهایی را هم دارند،امیدهایی برای پیشرفت ایجاد کرده است.
موضع گروههای سیاسی ایران
در داخل ایران، این مذاکرات بحثبرانگیز شده و گروههای سیاسی مختلف مواضع متفاوتی اتخاذ کردهاند. اصلاحطلبان، که به دنبال کاهش تنشها و بهبود روابط خارجی هستند، از مذاکرات حمایت میکنند. مسعود پزشکیان،رئیسجمهور اصلاحطلب ایران، روز سهشنبه اعلام کرد که به وزیر خارجه دستور داده تا مذاکرات “عادلانه و منصفانه” را پیگیری کند.
این موضع نشاندهنده تمایل بخشی از اصلاحطلبان برای استفاده از دیپلماسی به منظور کاهش فشارهای اقتصادی و جلوگیری از درگیری نظامی است. پزشکیان تأکید کرده که این رویکرد با حمایت علی خامنهای، همراه است، که تصمیمگیری نهایی در امور خارجی را بر عهده دارد. اصلاحطلبان معتقدند که مذاکرات میتواند به جلوگیری از وقوع یک جنگ خانمانسوز و لغو تحریمها منجر شود و اقتصاد ایران را که ازمدیریت فاسد و فساد سیستماتیک آسیب دیده، احیا کند. آنها هشدارمیدهند که عدم مذاکره ممکن است به انزوای بیشتر ایران بیانجامد وفرصتهای اقتصادی را از دست بدهد.
به عنوان نمونه، محمد مهاجری، روزنامهنگار و تحلیلگر سیاسی نزدیک به دولت پزشکیان، پس از انتشار توییت علی شمخانی مبنی بر اینکه جنگ با آمریکا حتی است، در پاسخ به وی نوشت: “سخنان شمخانی درباره حتمی بودن جنگ در آستانه مذاکرات، شلیک به مذاکره و پاس گل به اسرائیل وآمریکا است. شمخانی پیش از این هم در برجام نقش بازی به هم زن را ایفاکرده بود”
همچنین غلامحسین کرباسچی، از چهرههای شاخص اصلاحطلب نیز روز گذشته خطاب به مسعود پزشکیان گفته است: “بیش از ۲۰ سال است در حالمذاکره هستیم؛ مردم دیگر از این جریان مذاکرات خسته شدهاند و کلمه مذاکرات برای مردم کسل کننده شده است. باز بحث سر محل و موضوع مذاکره است. زندگی مردم به همین خبرها و پیام ها گره خورده. شما را به خدا در دستورتان اتمام این موش و گربه بازی را بگنجانید.”
در مقابل، اصولگرایان میانهرو، موضعی محتاطانه اما عموما حمایتکننده اتخاذ کردهاند. آنها مذاکرات را فرصتی برای دفاع از حقوق ایران میدانند،اما تأکید دارند که هیچ امتیازی در زمینه برنامه موشکی یا حمایت از محورمقاومت (مانند تروریستهای حزبالله و حوثیها) داده نشود.
اصولگرایان، که اغلب با نهادهای امنیتی و سپاه پاسداران همسو هستند،معتقدند مذاکرات باید بر اساس “عزت” ایران پیش برود و هرگونه فشارآمریکا را رد میکنند. آنها از تغییر مکان به عمان استقبال کردهاند، زیرا این امر مذاکرات را از دخالت کشورهای عربی و ترکیه دور نگه میدارد و تمرکزرا بر مسائل هستهای حفظ میکند. حتی عدهای از آنها تغییر مکان مذاکره را هم دستاوردی بزرگ برای جمهوری اسلامی میدانند!
به عنوان نمونه، علی نیکزاد، نایب رئیس اول مجلس، در گفتوگو با شبکه خبری المیادین لبنان، اعلام کرده است که “هر چند ایران آماده مذاکره درخصوص مسئله هستهای هست، اما در عین حال، نیروهای مسلح ایران کاملا آماده دفاع از کشور هم هستند.”
حدادعادل، عضو مجمع تشخیص مصلحت نظام نیز رویکردی مشابه اتخاذ کرده و میگوید: “هیچ وقت ما میز مذاکره را ترک نکردیم اما مذاکره باید براساس ضوابط عقلانی باشد.”
در مقابل، تندروهای جریان اصولگرا، شدیداً با مذاکرات گسترده مخالفند وآن را “تسلیم” در برابر آمریکا میدانند.
امیرحسین ثابتی، نماینده مجلس تندرو، در پستی در شبکه اجتماعی ایکس،مذاکرات را مورد انتقاد قرار داد و گفته است: “مردم ما منتظر اقدام پیشگیرانه علیه دشمن هستند، نه مذاکره و شما بلند شدید رفتید ترکیه؟”
محمد صالح جوکار، نماینده یزد در مجلس نیز در پاسخ به این پرسش که نظرشما در خصوص دستور رئیس جمهور برای آغاز مذاکرات با آمریکا چیست بیان کرده است: “نسبت به این مذاکرات خوشبین نیستیم. تجربهای که ازگذشته تا امروز داریم نشان میدهد هر جا به آمریکا اعتماد داشتیم، ضربه خوردیم و فشارها افزایش پیدا کرده است. در جنگ ۱۲ روزه نیز در حال مذاکره با آمریکا بودیم، اما آمریکاییها به ما حمله کردند و این نشاندهنده عدم اعتماد به آمریکاست.”
برخی از اصولگرایان تندرو مانند عبدالله گنجی؛ فعال رسانهای و مدیرمسئول پیشین روزنامه جوان نیز حتی معتقدند که مذاکره ابزاری در دست آمریکا برای توجیه حمله به جمهوری اسلامی است. وی در توییتی با اشاره به گزارشی از روزنامه اسرائیل هیوم، نوشته است: اسرائیل هیوم: ترامپ ازخواستههایش عقبنشینی نمیکند؛ هدف از مذاکره کسب مشروعیت برای اقدام نظامی علیه ایران است.
او در ادامه با تایید این گزاره میافزاید: «توجیه جنگ علت مذاکره است. حرف درستی است. دوگانه تسلیم – جنگ»
تندروها اصرار دارند که مذاکرات تنها به برنامه هستهای محدود شود و موضوعاتی مانند موشکهای بالستیک یا حمایت از گروههای منطقهای مطرح نشود.
اسماعیل کوثری، یکی دیگر از اصولگرایان تندرو، اظهار کرده که برنامه موشکی و مسائل منطقهای “هیچ ربطی به آمریکاییها یا غرب ندارد” و نباید مطالبات بیش از حد مطرح شود.
این گروه، که نفوذ زیادی در مجلس و رسانههای محافظهکار دارند، معتقدهستند که مذاکرات میتواند به تضعیف موقعیت ایران در منطقه منجر شود وترجیح میدهند بر تقویت توان دفاعی تمرکز کنند.
برخی تندروها حتی پیشنهاد کردهاند که در صورت عدم پیشرفت، ایران ازمذاکرات خارج شود و غنیسازی را افزایش دهد.
مواضع ضد و نقیض، نشان از سردگرمی است
بیان نظرات متفاوت و حتی گاه متضاد درباره موضوعات مهمی مانند مذاکرات خارجی، در تمام کشورهای توسعه یافته، نشان دهنده دموکراسی و آزادی بیان نهادینه شده در آن کشورها است، اما در کشورهایی مانند ایران که بیش از چهار دهه حکومت بر تمام امور ریز و درشت مسلط مطلق بوده، در تمام امور حرف اول و آخر را بیان کرده است، این مواضع ضد و نقیض به نوعی نشان دهنده سردرگمی میان تصمیمگیران و تصمیمسازان است.
اظهارات متناقض مسئولان و چهرههای شاخص سیاسی در روزهای اخیر و درباره چرایی، اهمیت و لزوم شرکت در مذاکرات آتی، نشان میدهد که جمهوری اسلامی فاقد یک برنامه راهبردی جامع برای ورود به این مذاکرات است و با پاهای لرزان به این جلسه پای میگذارد.
به نظر میرسد که هنوز مسئولان جمهوری اسلامی هنوز نتوانستهاند با ادعاهای قبلی خود مبنی بر اینکه “مذاکره با قاتل قاسم سلیمانی” ممنوع است، کنار بیایند و در شرایط بحرانی و تحت فشار نمیدانند با این ادعاها چه کنند.
