اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
در ۴۷ سال گذشته، از وقایع ۱۳۵۷ تا امروز ، جمهوری اسلامی، ایران را به ورطهای از بحرانهای اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی کشانده که میراث غنی تاریخی و تمدنی این کشور را تهدید کرده است.
این حکومت که بر پایه ایدئولوژی مذهبی بنا شده، نه تنها توسعه پایدار را متوقف کرده، بلکه با سوءمدیریت، تحریمهای ناشی ازسیاستهای تهاجمی و سرکوب آزادیها، ایران را از جایگاه بالقوهاش به عنوان یک قدرت منطقهای پیشرفته دور کرده است.
در مقابل، دوران پهلوی، علیرغم مشکلات سیاسی مانند محدودیت آزادی بیان، دورهای از رشد سریع اقتصادی و مدرنیزاسیون بود. اگرانقلاب رخ نمیداد، ایران امروز میتوانست کشوری مانند ترکیه یاحتی کره جنوبی باشد با اقتصادی پویا، فرهنگی متنوع وتوسعهیافته. اما واقعیت امروز، تورم مزمن، فقر گسترده و نابودی میراث فرهنگی بوده که میلیونها ایرانی را به مهاجرت و ناامیدی واداشته است.
آسیبهای اقتصادی: از رشد چشمگیر دهه 50 تا رکود در جمهوری اسلامی
اقتصاد ایران تحت حاکمیت جمهوری اسلامی، یکی از بزرگترین قربانیان ایدئولوژی و سیاستهای خارجی تهاجمی بوده است. در دوران پهلوی، از ۱۳۴۰ تا ۱۳۵۷ شمسی، اقتصاد با نرخ رشدمتوسط ۱۰ درصدی پیش میرفت، که عمدتاً به دلیل درآمدهای نفتی بالا و سرمایهگذاری در زیرساختها بود. تولید نفت به حدود ۶ میلیون بشکه در روز رسید و درآمد سرانه به سطوح بالایی افزایش یافت. اما مشکلاتی نیز وجود داشت، تورم و نابرابری اقتصادی که بخشی از نارضایتیها را ایجاد کرد. با این حال، این رشد، ایران را به سمت صنعتیشدن سوق داد.
پس از ۱۳۵۷، اقتصاد فروپاشید. جنگ با عراق که به دلیل سیاستهای تهاجمی جمهوری اسلامی نسبت به همسایگان خود ایجاد شد، بیش از ۵۰۰ میلیارد دلار خسارت وارد کرد، تولید نفت راکاهش داد و زیرساختها را نابود کرد.
تحریمهای بینالمللی که از ۱۳۵۸ و با اشغال سفارت رسمی و قانونی ایالات متحده آغاز شد و در ۱۳۹۷ با خروج آمریکا از برجام تشدید شد، صادرات نفت را بیش از ۶۰ درصد کاهش داد و میلیاردها دلاردرآمد را از دست مردم خارج کرد.
تورم مزمن بالای 40 تا 50 درصدی، بیکاری جوانان تا ۳۰ درصد وکاهش چشمگیر تولید ناخالص داخلی، نشاندهنده سوءمدیریت و فساد سیستماتیک در جمهوری اسلامی است.
حاکمیت طی 47 سال گذشته به جای سرمایهگذاری در توسعه،میلیاردها دلار را صرف حمایت از گروههای نیابتی مانند تروریست های حزبالله و حماس کرده که این امر اقتصاد را بیشتر تضعیف کرد و در نهایت نیز سپاه پاسداران را در ردیف گروههای تروریستی مانند القائده و داعش قرار داد.
در مقایسه، اگر انقلاب نمیشد، ایران میتوانست با ادامه روندپهلوی، اقتصادی شبیه به ترکیه داشته باشد؛ صادرات متنوع،سرمایهگذاری خارجی و رشد پایدار. اما امروز، بیش از ۴۰ درصد جمعیت زیر خط فقر زندگی میکنند و مهاجرت مغزها میلیونها متخصص را از کشور خارج کرده است.
آسیبهای فرهنگی: از تنوع به سانسور و سرکوب
فرهنگ ایران، با سابقه هزاران ساله، تحت جمهوری اسلامی به شدت آسیب دید. در دوران پهلوی، علیرغم سانسور سیاسی، فرهنگ مدرن و غربی تشویق میشد. زنان آزادی پوشش داشتند، هنر و موسیقی شکوفا بود و جشنوارههای فرهنگی مانند جشنهای ۲۵۰۰ ساله،هویت ایرانی را برجسته میکرد. اما محدودیتهای سیاسی، مانندسرکوب احزاب مخالف نیز وجود داشت که موجب اعتراضات به ویژه در جامعه روشنفکری میشد.
پس از ۱۳۵۷، جمهوری اسلامی با انقلاب فرهنگی (۱۳۵۹-۱۳۶۲) دانشگاهها را تصفیه کرد، هزاران استاد و دانشجو را اخراج کرد و سیستم آموزشی را ایدئولوژیک کرد. زنان به حجاب اجباری محکومشدند، که این امر میلیونها نفر را از حقوق اجتماعی خود محروم ساخت. سانسور رسانهها، ممنوعیت موسیقی غربی و محدودیت هنر،فرهنگ را خفه کرد. جمهوری اسلامی با ترویج فرهنگ شیعی، میراث پیشاسلامی را کمرنگ کرده و حتی مکانهای تاریخی رو به نابودی است.
در مقایسه، بدون انقلاب، فرهنگ ایران میتوانست مانند ترکیه،ترکیبی از سنت و مدرنیته باشد؛ حقوق برابر زنان، هنر آزاد وجامعهای پویا. اما امروز، دوگانگی زندگی (زندگی خصوصی درمقابل عمومی) میلیونها نفر را به افسردگی کشانده است.
آسیب به تمدن و توسعه: از پیشرفت به عقبماندگی
تمدن ایران، با سابقه ۷۰۰۰ ساله، تحت جمهوری اسلامی آسیبهای جدی محتمل شده است. در دوران حکومت پهلوی، توسعه سریع بود،ساخت سدها، راهآهن و دانشگاهها که ایران را به قدرت منطقهای تبدیل کرد. اما مشکلات سیاسی مانند تمرکز قدرت، مانع دموکراسی کامل شد.
پس از انقلاب، توسعه متوقف شد.
جنگ با عراق و دههها تحریم به دلیل سیاستهای غیرعقلانی حاکمیت، زیرساختها را نابود کرد،تحریمها فناوری را محدود ساخت و سوءمدیریت زیستمحیطی منجربه بحران آب شد. بیش از ۵۰ درصد تالابها خشک شده و جنگلها۴۳ درصد کاهش یافته است.
آموزش ایدئولوژیک شده و تحقیقات علمی عقب مانده است. رژیم میلیاردها دلار را صرف برنامه هستهای کرد که بیش از ۳۰۰ میلیارددلار خسارت تحریم را به کشور تحمیل ساخت؛ در حالی که توسعه داخلی نادیده گرفته شد.
اگر انقلاب نمیشد، ایران میتوانست تمدنی پیشرفته باشد؛ بافناوری بالا، محیط زیست سالم و توسعه پایدار، مانند کشورهای خلیج فارس اما بدون استبداد.
پس از ۱۳۵۷، بیتوجهی جدی و سیستماتیک به اماکن تاریخی، این آثار فرهنگی غنی را به نابودی کشانده است. تخت جمشید با خطر فرونشست زمین مواجه است، صدها آثار باستانی آسیب دید وهزاران اثر باستانی قاچاق شد. در مقابل تعداد امامزادهها در کشور از حدود 1500 امامزاده در سال 57 به حدود 15000 هزار امامزاده افزایش یافته است که اکثر آنها فاقد اصالت است.
بیش از ۲۶ مکان تاریکی در ایران از سوی یونسکو به عنوان آثار درمعرض خطر شناخته میشود، به دلیل بودجه کم و بیتوجهی. جمهوری اسلامی به صورت سیستماتیک و با تمرکز بر تاریخ اسلامی، میراث پیشاسلامی را نادیده گرفته است.
این در حالی است که ایران میتوانست مرکز گردشگری تاریخی باشد.
اگر انقلاب نمیشد؟
با فرض مشکلات آزادی بیان در دوران پهلوی، اگر انقلاب نمیشد،ایران امروز اقتصادی با تولید ناخالص داخلی بیش از ترکیه داشت،بدون تحریم، صادرات متنوع و سرمایهگذاری خارجی. فرهنگ آزاد، زنان برابر و توسعه علمی بالا. ایران میتوانست قدرت منطقهای صلحآمیز باشد، مانند کره جنوبی، با نرخ رشد ۸ درصدی و بیکاری پایین.
اما جمهوری اسلامی، با سیاستهای تهاجمی، ایران را به انزوا کشاند. اعتراضات خونین دی ماه نشاندهنده نارضایتی عمیقی است که رژیم همچون گذشته با سرکوب به آن پاسخ داد. به هر حال ۴۷ سال عمر جمهوری اسلامی، ایران را از مسیر پیشرفت منحرف کرد.
