اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
دور سوم مذاکرات جمهوری اسلامی و ایالات متحده امروز پنجشنبه هفتم اسفند، در ژنو سوئیس برگزار میشود، در حالی که دونالدترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در سخنرانی سالانه خود در کنگره،جمهوری اسلامی را به تلاش برای ساخت سلاح هستهای متهم کرد و هشدار داد که در صورت شکست دیپلماسی، گزینه نظامی روی میزاست.
ترامپ تأکید کرد که ترجیح او حل مسئله از طریق دیپلماسی است،اما «هرگز اجازه نخواهد داد بزرگترین حامی تروریسم در جهان به سلاح هستهای دست یابد».
این اظهارات، همراه با تجمع بیسابقه نیروهای نظامی آمریکا درخاورمیانه، زنگ خطر جنگ را به صدا درآورده است. مقامات ایرانی ضمن رد اتهامات ترامپ به عنوان «دروغهای بزرگ»، اعلام کردند که توافق «در دسترس» است، اما تنها اگر دیپلماسی اولویت داشته باشد. رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی نیز که درمذاکرات حضور دارد، وضعیت را «بسیار خطرناک» توصیف کرده وگفته است: وضعیتی بسیار خطرناک در پسزمینه مذاکرات در حال شکلگیری است.
تحلیلگرانی مانند جیسون برادسکی، مدیر سیاستگذاری سازمان«متحد علیه ایران هستهای»، نیز معتقدند که ترامپ نسبت به مذاکرات خوشبین نیست و سخنرانی او زمینه را برای حمایت عمومی از اقدام نظامی فراهم میکند. با توجه به اختلافات عمیق بر سر غنیسازی اورانیوم و تحریمها، پیشبینی میشود که هر لحظه به جنگ نزدیکترشویم، مگر اینکه معجزه دیپلماتیک رخ دهد.
در ۲۴ ساعت گذشته، تحولات شتابزدهای رخ داده که نشاندهنده تنش فزاینده است. هیات مذاکرهکننده جمهوری اسلامی به رهبری عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، تهران را به مقصد ژنو ترک کرده است. عراقچی در مصاحبهای گفته است: «توافق در دسترس است،اما تنها اگر دیپلماسی اولویت داده شود.» او تأکید کرد که غنیسازی اورانیوم «حق» ایران است و مذاکرات باید بر اساس «بازی برد-برد»پیش برود. همزمان، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، در جلسه علنی مجلس اعلام کرد: «اگر میز دیپلماسی انتخاب شود – دیپلماسیای که کرامت ملت ایران و منافع متقابل را احترام بگذارد – ما نیز پای آن میز خواهیم بود.» اما او هشدار دادکه ایران «آماده دفاعی است که مهاجم را پشیمان کند.»
همچنین اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، اظهارات ترامپ را «دروغهای بزرگ» خواند و آنها را بخشی از کارزار اهریمنی آمریکا علیه ملت ایران دانست.
این واکنشها در حالی است که گفته میشود جمهوری اسلامی پیشنهاد خود را برای مذاکرات آماده کرده، اما بر بهرسمیت شناختن حق غنیسازی اصرار دارد.
از سوی دیگر، ترامپ در سخنرانی خود که شب گذشته ایراد شد، به عملیات «چکش نیمهشب» در ژوئن سال گذشته اشاره کرد که طی آن ارتش ایالات متحده برنامه سلاحهای هستهای ایران را نابود کرد. او گفت: «در مقام رئیسجمهوری، هر جا که بشود صلح برقرار میکنم،اما اگر در هر جایی آمریکا تهدید شود، الزاما در برخورد با آن به خودم شک نمیدهم. برای همین بود که در ژوئن سال پیش، در عملیات نفسگیرِ «چکش نیمهشب» ارتش ایالات متحده با حمله به خاک ایران برنامه سلاحهای هستهای ایران را نابود کرد. دههها سیاست ایالات متحده این بود که اجازه ندهد ایران به سلاحهای هستهای دست پیداکند.» ترامپ ادامه داد: «از ۴۷ سال پیش که اینها کنترل آن کشورپرغرور را دست گرفتند، این رژیم و نیروهای وابستهی قاتل آنها بهجز تروریسم و مرگ و نفرت چیزی صادر نکردند. آنها با بمبهایکنار جادهای هزاران سرباز آمریکایی، صدها هزار یا میلیونها آدم را کشته و مجروح کردند. آنها پادشاه بمبهای کنار جادهای هستند. ما در دوره اول ریاستجمهوری من، سلیمانی را کشتیم. او پدربمبهای کنار جادهای بود. و همین اواخر آنها دستکم ۳۲ هزارمعترض را در کشور خودشان کشتند. به آنها شلیک کردند و به دارآویختند. ما با تهدید جلوی اعدامهای زیادی را گرفتیم. آدمهای بدی هستند. آنها هماکنون موفق به ساخت موشکهایی شدهاند که اروپا وپایگاههای ما در خارج از کشور را تهدید میکند. آنها مشغول ساخت موشکهایی هستند که به ایالات متحده برسد.»
وی همچنین به حمله تابستان گذشته به تأسیسات هستهای ایران اشاره کرد و گفت: بعد از عملیات «چکش نیمهشب» به آنها هشدارداده شد که برنامه تسلیحاتی خود را بازسازی نکنند. سلاحهای هستهای را بهخصوص نسازند. با این حال این کار را کردند ما از بین بردیم و دوباره شروع کردند. و هماکنون دوباره بلندپروازیهای خود درزمینه برنامه هستهای شیطانیشان را از سر گرفتهاند. ما با آنها در حال مذاکره هستیم و آنها توافق میخواهند اما ما این کلمات مقدس را نشنیدهایم که بگویند «ما سلاح هستهای نخواهیم داشت.»
ترامپ در پایان تاکید کرده است که «ترجیح من این است که مشکل آنها با دیپلماسی حل شود اما از یک چیز مطمئنم: من هیچوقت اجازه نمیدهم که بزرگترین حامی ترور در جهان به سلاح هستهای دست پیدا کند.»
از سوی دیگر رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بینالمللی انرژی اتمی،که در مذاکرات ژنو حضور دارد، در مصاحبهای گفت: «وضعیتی بسیار خطرناک در پسزمینه مذاکرات در حال شکلگیری است. حس نهایی بودن در این گفتگوها وجود دارد.»
او پس از شرکت در دور دوم مذاکرات در ژنو، تأکید کرده بود که ایران همکاری کاملی با بازرسان هستهای نداشته و این مسئله میتواند مذاکرات را پیچیدهتر کند. گروسی افزود که حضور او در مذاکرات به دلیل ورود به جزئیات فنی هستهای و تحریمهاست و میتواند مفید باشد.
طرح علی لاریجانی چیست؟
از سوی دیگر، برخی رسانهها روز گذشته اعلام کردند که على لاريجانى در سفری کوتاه که بامداد سهشنبه انجام شد، وارد شهرابوظبى شده و پس از انجام دیدارها و رایزنیهایی، به تهران بازگشته است.
جزئیات بیشتری درباره اهداف و محورهای این سفر منتشر نشده است، اما با توجه به نقش جدید علی لاریجانی به عنوان دبیر شورای عالی امنیت ملی در کنترل و هدایت سیاستهای جمهوری اسلامی، به نظر میرسد که مذاکرات اصلی در حقیقت حول محور پیامهایی که میان لاریجانی و طرفهای آمریکایی رد و بدل میشود، میچرخد و باید منتظر ماند تا نتیجه دیپلماسی پشت پرده تیم جدید جمهوری اسلامی – لاریجانی مشخص شود.
آیا جنگ محتملتر شده است؟
در زمینه تحولات نظامی، ایالات متحده بزرگترین تجمع هواپیماها وناوهای جنگی خود در خاورمیانه را در دهههای اخیر انجام داده است. یک ناو هواپیمابر دوم به منطقه اعزام شده و مقامات آمریکایی میگویند این بخشی از فشار ترامپ برای دستیابی به توافق است. ایران نیز در پاسخ، تهدید کرده که در صورت حمله، پاسخی «شدید»خواهد داد، از جمله هدف قرار دادن پایگاهها، ناوها و حتی بستن تنگه هرمز.
به عنوان نمونه، روز گذشته عباس عراقچی در یک مصاحبه تلویزیونی به صراحت تاکید کرده است که در صورت حمله آمریکا، پایگاههایش در منطقه اهداف مشروع خواهند بود!
مقامات ایرانی تأکید دارند که جنگ نمیخواهند و امیدوارند مذاکرات ژنو موفق باشد، اما تحلیلگران معتقدند اختلافات کلیدی – مانند غنیسازی صفر درصد از سوی آمریکا و اصرار جمهوری اسلامی برحق غنیسازی – حلنشده باقی مانده است.
پیشبینیها حاکی از نزدیکتر شدن به جنگ است. با توجه به مهلت ۱۰ تا ۱۵ روزه ترامپ به ایران برای توافق «معنیدار»، و عدم شنیدن کلمات کلیدی مانند «عدم ساخت سلاح هستهای» از سوی تهران،احتمال شکست مذاکرات بالا است. منابع آمریکایی میگویند مذاکرات ممکن است به توافق موقت منجر شود، اما ترامپ خط قرمزهایی مانند محدودیت مطلق غنیسازی و همچنین محدودیتهایی در حوزه موشکی دارد.
به عنوان نمونه، سیانان طی گزارشی اعلام کرد که رئیس ستادمشترک ارتش آمریکا چندین گزینه نظامی برای حمله به ایران آماده کرده است.
از سوی دیگر، آکسیوس نیز در گزارشی اعلام کرد: استیو ویتکاف دریک نشست خصوصی گفته است که دولت ترامپ از ایران میخواهدکه هر توافق هستهای آینده بهطور نامحدود و دائمی پابرجا بماند.
همچنین جیدی ونس، معاون دونالد ترامپ، در گفتوگو با شبکه فاکس نیوز اعلام کرد که امیدوار است طرف ایرانی مذاکرات روزپنجشنبه را جدی بگیرد.
ونس به صراحت تاکید کرده است که “نمیتوانید اجازه دهیددیوانهترین و بدترین رژیم جهان سلاح هستهای داشته باشد.”
در مقابل، جمهوری اسلامی با یک عقبنشینی قهرمانانه!! پیشنهادارسال نیمی از اورانیوم غنیشده خود به خارج و رقیق کردن بقیه رامطرح کرده، اما در ازای بهرسمیت شناختن حق غنیسازی و لغوتحریمها. اگر این شکاف پر نشود، ناقوس جنگ به صدا درخواهد آمد که میتواند به یک درگیری منطقهای ویرانگر تبدیل شود. با این حال،عمان به عنوان میانجی امیدوار است که «تلاش مثبت» برای نهایی کردن توافق صورت گیرد.
این مذاکرات در حالی امروز برگزار میشود که ایران با اعتراضات داخلی روبرو است و ترامپ به کشته شدن ۳۲ هزار معترض اشاره کرد – رقمی که ایران آن را رد میکند. همچنین، ترامپ ایران را«پادشاه بمبهای کنار جادهای» خواند و به کشتن قاسم سلیمانی دردوره اول ریاستجمهوری خود افتخار کرد. مقامات ایرانی این اتهامات را بخشی از کمپین فشار حداکثری میدانند.
با نزدیک شدن به زمان مذاکرات، جهان نفس خود را حبس کرده: آیا دیپلماسی پیروز میشود یا جنگ؟ پاسخ ممکن است در ساعات آینده مشخص شود، اما نشانهها حاکی از افزایش تنش است.
