اختصاصی گروه سیاسی/ سپهر بابایی
در حالی که بسیاری از رسانههای داخلی و بینالمللی سخن از مذاکرات قریبالوقوع بودن ایران و آمریکا به میزبانی آنکارا در روز جمعه هفته آتی را مطرح میکنند، ترامپ، رئیس جمهوری آمریکا بامداد سهشنبه 14 بهمن ماه به صورت رسمی گفتگوهای جمهوری اسلامی و آمریکا را تایید کرد و گفت: “با وجود تنشهای شدید، مذاکرات با ایران همچنان ادامه دارد. هماکنون کشتیهای بزرگی به سمت ایران در حرکت هستن و ما در حال گفتوگو باایران هستیم. خواهیم دید نتیجه چگونه خواهد بود. باید دید آیا توافقی با ایران حاصل خواهد شد یا خیر؟ اگر توافق حاصل نشود، اتفاق بدی میافتد.” حال این پرسش مطرح میشود که آیا مذاکرات احتمالی پیشروی، اساسا به نتیجه میرسد و یا خیر و آیا میتواند مانع از برخورد نظامی میان دو طرف شود؟
مذاکره در اوج بیاعتمادی
در روزهای اخیر، اخبار متعددی از منابع معتبر بینالمللی مانند خبرگزاری رویترز، اکسیوس، نیویورک تایمز و گاردین منتشر شده که نشاندهنده برنامهریزی برای برگزاری مذاکرات مستقیم بین نمایندگان ایران و ایالات متحده به میزبانی ترکیه است.
این مذاکرات، که گفته میشود در روز جمعه 17 بهمن برگزار خواهد شد، در صورت برگزاری نخستین دیدار رسمی مقامات دو کشور از زمان شکست مذاکرات قبلی و جنگ 12 روزه به شمار میرود. این رویداد نتیجه تلاشهای دیپلماتیک کشورهای میانجی مانند ترکیه، قطر، مصر است. با این حال،ابهامات زیادی پیرامون برگزاری قطعی این نشست وجود دارد و تحلیلگران بر این باورند که حتی در صورت برگزاری، شانس موفقیت آن پایین است.
جزئیات برنامهریزی مذاکرات
اخبار اولیه از خبرگزاری اکسیوس آغاز شد که به نقل از دو منبع آگاه گزارش داد استیو ویتکاف، نماینده ویژه کاخ سفید و دوست نزدیک دونالد ترامپ، و عباس عراقچی، وزیر خارجه جمهوری اسلامی، قرار است در ترکیه دیدار کنند.
یک منبع دیگر به اکسیوس گفت که برگزاری جلسه در 17 بهمن “بهترین سناریو” است، اما هیچ چیز قطعی نیست تا زمانی که دیدار انجام شود.
خبرگزاری رویترز نیز این اطلاعات را تأیید کرد و افزود که یک مقام ارشدایرانی و یک دیپلمات غربی از احتمال دیدار ویتکاف و عراقچی در روزهای آینده در ترکیه خبر دادهاند.
برخی منابع احتمال حضور هاکان فیدان، وزیر خارجه ترکیه، در این گفتوگوها را مطرح کردهاند.
علاوه بر این، اکسیوس گزارش داد که ویتکاف پیش از این دیدار، در 15 به منبه اسرائیل سفر میکند تا با بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، و ایالزمیر، رئیس ستاد ارتش این کشور، دیدار کند. این دیدار به درخواست نتانیاهو انجام میشود.
از سوی دیگر برخی منابع نیز مدعی شدهاند که جرد کوشنر، داماد ترامپ،ممکن است به ویتکاف بپیوندد و نمایندگان برخی از کشورهای منطقهای از جمله قطر، ترکیه، مصر و شاید هم عمان در مذاکرات حضور داشته باشند.
این حضور چندجانبه نشاندهنده تلاش برای ایجاد یک چارچوب منطقهای است، جایی که کشورهای عربی و ترکیه به عنوان شاهد و میانجی عمل کنند. خبرگزاری تسنیم و فارس (نزدیک به سپاه تروریستی پاسداران) ابتدا ازاحتمال آغاز مذاکرات خبر دادند، اما گزارشهای خود را حذف کردند، که نشاندهنده حساسیت داخلی در ایران است.
تسنیم به نقل از علی باقری کنی، معاون سیاست خارجی شورای عالی امنیت ملی ایران، گزارش داد که مسئولان ایرانی بنایی بر انتقال مواد غنیشده به هیچ کشوری ندارند و مذاکرات حول چنین موضوعی نیست.
این در حالی است که رویترز به نقل از یک مقام ایرانی ناشناس نوشت که ایران آماده انعطافپذیری در غنیسازی اورانیوم است، از جمله تحویل ۴۰۰کیلوگرم اورانیوم با غنای بالا و پذیرش غنیسازی صفر در چارچوب یک کنسرسیوم بینالمللی.
با این حال، خبرگزاری تسنیم این گزارش را رد و تأکید کرد که مذاکرات اصلاًحول انتقال مواد نیست. روسیه نیز دوباره برای انبار کردن ذخایر اورانیوم غنیشده ایران اعلام آمادگی کرده است. دیمیتری پسکوف، سخنگوی کرملین،گفته است که این موضوع از مدتها پیش در دستور کار بوده و روسیه برای کاهش تنشها تلاش میکند.
اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، در پاسخ به خبرنگاران گفتکه نتیجه مذاکرات در روند گفتوگوها تعیین میشود، نه پیش از آن.
از سوی دیگر، ژاننوئل بارو، وزیر امور خارجه فرانسه، در مصاحبه باروزنامه لیبراسیون تأکید کرد که ایران باید به دادن “امتیازهای اساسی” تن دهد تا از حمله احتمالی آمریکا جلوگیری شود.
همچنین دو مقام ارشد اسرائیلی نیز اعلام کردند که ویتکاف برای دیدار بانتانیاهو به اسرائیل سفر میکند، و سازمان رادیو و تلویزیون اسرائیل پیشبینی کرد که مذاکرات به بنبست خواهد رسید و ترامپ قطعا به جمهوری اسلامی حمله خواهد کرد.
وال استریت ژورنال نیز به نقل از منابع گزارش داد که گفتوگوهای ترکیه ممکن است راه را برای حل مسائل مربوط به ایران هموار کند، در حالی که علی شمخانی، گفته است که بازگشت به غنیسازی 20 درصد ممکن است ونرخ 60 درصد میتواند به 20 درصد کاهش یابد، اما باید هزینه آن پرداخت شود.
اکسیوس به نقل از یک مقام آمریکایی افزود که نشست بر جلوگیری از جنگ تمرکز دارد، و رویترز گزارش داد که ترامپ از ایرانیها خواسته توافق راامضا کنند و هدف نشست ترکیه “شنیدن آخرین حرف” جمهوری اسلامی است.
احتمال برگزاری مذاکرات
بر اساس بررسی منابع، احتمال برگزاری این مذاکرات بالا اما نه قطعی است. اکسیوس و رویترز هر دو تأکید کردهاند که دیدار “بهترین سناریو” است و ممکن است لغو شود.
حذف گزارشهای اولیه توسط خبرگزاریهای نزدیک به سپاه مانند فارس و تسنیم نشاندهنده اختلافات داخلی در سطح تصمیمگیران و تصمیمسازان جمهوری اسلامی است، جایی که برخی منابع مرجع دستور آغاز مذاکرات را رئیسجمهور مسعود پزشکیان و برخی شورای عالی امنیت ملی میدانند. بااین حال، سفرهای اخیر عراقچی به ترکیه و آمادگی روسیه برای میانجیگری، نشانههای مثبتی هستند. نیویورک تایمز نیز معتقد است که ویتکاف و کوشنر احتمالاً در این مذاکرات شرکت میکنند، که این امر رامحتملتر میکند.
چشمانداز جلوگیری از جنگ: موفقیت، فریب یا خرید زمان؟
حال سؤال اصلی این است که آیا این مذاکرات میتواند جلوی جنگ را بگیرد،یا فقط حربهای برای فریب ترامپ است، یا ایران به دنبال خرید زمان بیشتربوده و میخواهد وقت بیشتری بخرد؟ تحلیل منابع نشاندهنده ترکیبی از اینسناریوها است.
برخی منابع خبری خوشبین هستند و میگویند مذاکرات میتواند تنشها راکاهش دهد، زیرا ایران آماده انعطاف در غنیسازی است (مانند کاهش از60 به 20 درصد یا تحویل 400 کیلوگرم اورانیوم غنی شده با غنای بالا)، وروسیه میتواند نقش انبارکننده را ایفا کند. حضور کشورهای میانجی مانند ترکیه و چند کشور عربی میتواند به عنوان شاهد عمل کند و ترامپ را ازحمله بازدارد. به همین دلیل است که اکسیوس گزارش میدهد که تمرکز برتوافق جامع برای جلوگیری از جنگ است.
گاردین نیز نوشته است که عراقچی مذاکرات را “قریبالوقوع” میداند وایران آماده گفتوگو است.
اگر ترامپ به دنبال یک “پیروزی دیپلماتیک” باشد (مانند توافق با کره شمالی در دوره اول ریاستجمهوریاش)، این مذاکرات میتواند به توافقی موقت منجر شود که غنیسازی را محدود کند و تحریمها را کاهش دهد.
با این حال، اختلافات عمیق شانس شکست را بالا میبرد. آمریکا میخواهد توافق شامل موشکهای بالستیک و حمایت از گروههای تروریستی نیابتی(مانند حزبالله و حوثیها) باشد، اما ایران این را رد کرده و فقط میخواهد در حوزه هستهای بحث و گفتگو کند.
اسرائیل نیز پیشبینی بنبست مذاکرات و قریبالوقوع بودن حمله را مطرح کرده و نتانیاهو در دیدار با ویتکاف بر عدم وجود برنامه هستهای، موشکی وحمایت از گروههای مسلح اصرار خواهد ورزید.
از سوی دیگر برخی تحلیلگران معتقدند این مذاکرات میتواند تلهای برای ترامپ باشد، جایی که ایران با وعدههای مبهم زمان میخرد تا برنامه هستهای خود را تقویت کند یا منتظر تغییر شرایط و دریافت کمکهای نظامی بیشتر از چین و روسیه بماند.
در نهایت، خرید زمان توسط جمهوری اسلامی محتملترین سناریو به نظر میرسد. با توجه به تجمع نیروهای آمریکایی در منطقه (مانند ناوها وهواپیماها)، ایران ممکن است از مذاکرات برای به تعویق انداختن حمله استفاده کند تا شرایط خود را تثبیت کند یا حمایت روسیه و چین را جلب سازد.
به هر حال این دور از مذاکرات که هنوز هم قطعی نیست، فرصتی نادر برای دیپلماسی است، اما با توجه به اختلافات عمیق، احتمال شکست و ادامه تنشها بالا است. اگر موفق شود، میتواند جنگ را جلوگیری کند؛ اما بیشترشبیه به حربهای برای خرید زمان توسط ایران یا توجیه حمله توسط ترامپ به نظر میرسد. کشورهای میانجی نقش کلیدی دارند، اما حضور آنها ممکن است فقط به عنوان “شاهدان” عمل کند تا مسئولیت شکست را بر دوش یکیاز طرفین بیندازد. در نهایت، نتیجه بستگی به انعطافپذیری طرفین دارد، که تاکنون نشانههای کمی از آن دیده میشود.
