اختصاصی گروه سیاسی/ نیکان توحیدی
در حالی که تنشها بین ایران و ایالات متحده به اوج خودرسیده و تهدیدهای نظامی از سوی دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، علیه تهران افزایش یافته، برخی از رسانهها امروز نهم بهمن گزارش دادند که رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه، پیشنهاد میانجیگری برای برگزاری مذاکرات مستقیم بین دوکشور را مطرح کرده است.
بر اساس گزارشهای رسانههای ترکیهای، اردوغان در تماس تلفنی با ترامپ در هفتم بهمن، ایده برگزاری یک نشست سهجانبه با حضور ایران، آمریکا و ترکیه را ارائه داده و ترامپ نسبت به آن موضع مثبتی نشان داده است.
همزمان، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی، فردا دهم بهمن به ترکیه سفر خواهد کرد تا با هاکان فیدان، همتای ترک خود، در مورد مسائل دوجانبه و منطقهای گفتگو کند.
این تحولات، که از صبح امروز در رسانههای بینالمللی بازتاب گستردهای داشته، میتواند نقطه عطفی در کاهش تنشها باشد یا مانند موارد مشابه گذشته، به بنبست برسد.
روزنامه حریت ترکیه در شماره امروز خود با تیتر “بیایید دیدار کنیم” به این موضوع پرداخته و گزارش داده که اردوغان پیشنهاد برگزاری نشستی با حضور کارشناسان نظامی وامنیتی سه کشور را مطرح کرده است.
طبق این گزارش، ترامپ با ایده دیدار سهجانبه در آنکارا موافقت کرده و اردوغان آمادگی خود را برای میزبانی از ترامپ و مسعود پزشکیان، رئیسجمهور ایران، اعلام کرده است.
حریت تأکید کرده که این ابتکار میتواند به بررسی موضوعات حساس مانند برنامه هستهای ایران، اعتراضات داخلی وتحریمها کمک کند.
خبرگزاری رویترز نیز به نقل از منابع وزارت خارجه ترکیه گزارش داده که فیدان در گفتگو با عراقچی بر اهمیت امنیت و ثبات ایران برای ترکیه تأکید خواهد کرد و آنکارا آماده کمک به حل بحران هستهای است.
از سوی دیگر میدل ایست آی نیز ادعا کرده که اردوغان پیشنهاد داده است که تا یک ویدئو کنفرانس میان ترامپ و پزشکیان برگزار شود، ترامپ به این ایده علاقه نشان داده، اما هنوز پزشکیان پاسخی به این پیشنهاد نداده است.
از صبح امروز، اخبار مربوط به این پیشنهاد در رسانههای ایرانی و بینالمللی مانند ایسنا، تابناک و یورونیوز منتشر شده است. ایسنا به نقل از حریت نوشت که اردوغان در تماسهای تلفنی با ترامپ و پزشکیان، پیشنهاد دیدار سهجانبه را داده و خواستار بررسی موضوع ایران در میز دیپلماتیک شده است. تابناک گزارش داد که ترکیه تمام تلاش خود را برای جلوگیری از حمله به ایران به کار گرفته و عراقچی فردا برای هماهنگیهای لازم به آنکارا سفر میکند.
یورونیوز نیز از احتمال برگزاری نشست به صورت ویدئویی خبر داد تا پیچیدگیهای و تنشهای نظامی کاهش یابد. خبرگزاری تاس روسیه و الجزیره قطر نیز این اخبار را پوشش دادند و تأکید کردند که ترکیه به عنوان همسایه ایران با مرز مشترک ۵۳۰ کیلومتری، مخالف هرگونه مداخله خارجی است.
همچنین، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اسماعیل بقایی،امروز سفر عراقچی را تأیید کرده و گفته است: “وزیر امورخارجه، روز جمعه برای دیدار رسمی از ترکیه به این کشورسفر خواهد کرد. جمهوری اسلامی ایران مصمم به تقویت مستمر روابط با ترکیه است.” این سفر پس از گفتگوی تلفنی هشتم بهمن بین عراقچی و فیدان انجام میشود و محور آن مسائل دوجانبه مانند تجارت، مبارزه با تروریسم (از جمله علیه پکک و پژاک)، بازسازی غزه و ثبات سوریه ادعا شده است.
منابع ترکیهای به رویترز گفتهاند که فیدان به عراقچی خواهدگفت ترکیه تحولات ایران را از نزدیک دنبال میکند و بیثباتی در ایران فراتر از ظرفیت مدیریت منطقهای خواهد بود.
این پیشنهاد میانجیگری در حالی مطرح میشود که تنشهابین ایران و آمریکا از ابتدای دی ۱۴۰۴ و با سرکوب خونین اعتراضات داخلی در ایران و اعزام ناوهای آمریکایی به خلیج فارس تشدید شده است.
ترامپ روز ششم بهمن تهدید کرد که اگر ایران مذاکرات را آغازنکند، حمله نظامی اجتنابناپذیر است. ایران نیز هشدار داده که هرگونه حمله با پاسخ قاطع روبرو خواهد شد، اما آماده مذاکرات “عادلانه” بدون پیششرط است.
ترکیه، که روابط اقتصادی نزدیکی با ایران دارد و تجارت دوجانبه را تا ۳۰ میلیارد دلار هدفگذاری کرده، از تحریمهای نفتی ایران سود برده و نمیخواهد شاهد جنگ در همسایگی خود باشد.
اردوغان اعتراضات ایران را “آزمون جدید” برای تهران خوانده و تأکید کرده که حمله به ایران اشتباه استراتژیک خواهد بود.
سابقه میانجیگری ترکیه در بحرانهای ایران و آمریکا به سالهای گذشته باز میشود. در خرداد ۱۴۰۴، پیشنهاد مشابهی از سوی اردوغان مطرح شد اما ایران آن را نپذیرفت،زیرا معتقد بود بدون کاهش تحریمها بیفایده است.
این وضعیت یادآور مذاکرات هستهای پیش از جنگ دوازده روزهاست. ایران و آمریکا در اوج مذاکرات هستهای بودند که ناگهان اسرائیل به جمهوری اسلامی حمله کرد.
مذاکرات احتمالی آنکارا؛ چالشها و پیامدها
حال این پرسش مطرح میشود که آیا پیشنهاد اردوغان به موفقیت میرسد یا مانند گذشته به شکست میانجامد؟ ترکیه منافع چندجانبهای دارد. از یک سو، به عنوان عضو ناتو، روابط نزدیکی با آمریکا دارد، اما از سوی دیگر نزدیکی و هم جواری با ایران، آن را به مخالف حمله تبدیل کرده است. اردوغان با این میانجیگری، موقعیت خود را به عنوان رهبر منطقهای تقویت میکند، به ویژه در رقابت با عربستان و امارات که ممکن است از تنش ایران-آمریکا سود ببرند.
ترامپ نیز ممکن است این را فرصتی برای توافق سریع ببیند،زیرا سیاست فشار حداکثری او در دورهای جمهوری اسلامی را به میز مذاکره کشاند اما به توافق پایدار نرسید.
اما برای جمهوری اسلامی مذاکرات مستقیم چالشبرانگیز است. تهران اصرار دارد که مذاکرات بدون پیششرط و باکاهش تحریمها باشد، همانطور که عراقچی در مصاحبههای اخیر تأکید کرده است. بنابراین اگر نشست سهجانبه برگزار شود، میتواند به توافق هستهای جدید منجر شود، تحریمها راکاهش دهد و اعتراضات داخلی را آرام کند، جایی که انتشار اسامی کشتهشدگان توسط دولت ممکن است اعتماد عمومی رابازگرداند. اما ریسک شکست بالا است. اگر ایران پیشنهاد را رد کند، تنشها افزایش مییابد و ممکن است به درگیری نظامی منجر شود. اتحادیه اروپا نیز در حال بررسی قرار دادن نام سپاه پاسداران به عنوان گروه تروریستی است که میتواند روابط ایران-اروپا را قطع کند.
سابقه نشان میدهد که مذاکرات پیش از رویدادهای نظامی اغلب مختل میشوند. جنگ 12 روزه مثال بارزی است. مذاکرات در جریان بود، اما حمله اسرائیل همه چیز را تغییر داد. اکنون،اسرائیل ممکن است این مذاکرات را تهدیدی ببیند و اقدامات پیشگیرانه انجام دهد.
در نهایت، موفقیت این ابتکار به اراده طرفها بستگی دارد. ترکیه به عنوان پلی بین شرق و غرب عمل میکند اما بدون تعهد واقعی از سوی ایران و آمریکا، این تلاشها ممکن است بینتیجه بماند. حال تمام نگاهها به آنکارا است، اما این تحولات بار دیگر پیچیدگیهای ژئوپولیتیک خاورمیانه را برجسته میکنند، جایی که منافع اقتصادی، امنیتی و ایدئولوژیک در هم تنیدهاند و نمیتوان مسائل را سادهانگارانه تجزیه و تحلیل کرد.
