اختصاصی گروه سیاسی/ سپهر بابایی
در حالی که تنشهای سیاسی ایران و آمریکا به اوج خود رسیده و هر روز خبر از گسیل نیروهای نظامی جدید آمریکا به منطقه به گوش میرسد، وزرای خارجه کشورهای عضو اتحادیه اروپا نیز قرار است در نشست روز پنجشنبه، یعنی ۹ بهمن ۱۴۰۴، موضوع قرار دادن سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (سپاه) در فهرست سازمانهای تروریستی این اتحادیه را بررسی کنند.
این نشست که در بروکسل برگزار میشود، میتواند نقطه عطفی در روابط اروپا با ایران باشد. اعلام حمایت فرانسه، اسپانیا و ایتالیا ازاین اقدام، نشاندهنده تغییر موضع برخی از کشورهای کلیدی اروپایی است که پیشتر به دلایل حقوقی و دیپلماتیک تردید داشتند.
از سوی دیگر روبرتا متسولا، رئیس پارلمان اروپا نیز در پیامی که درشبکه اجتماعی ایکس منتشر کرد، این فرصت را “تاریخی و وظیفهای” برای اروپا توصیف و تأکید کرده که این اقدام بیش از یک نماد است و میتواند عدالت را برای میلیونها ایرانی تحت سرکوب فراهم کند.
همچنین وزیر خارجه فرانسه نیز صریحاً اعلام کرده که کشورش از قرار گرفتن سپاه در این فهرست حمایت خواهد کرد. این در حالی است که برخی از کشورهای عضو اتحادیه اروپا از جمله فرانسه و اسپانیا، پیشتر با قرار گرفتن نام سپاه در فهرست سازمانهای تروریستی مخالفت کرده بودند، اما به نظر میرسد که در این زمینه به احتمال فراوان نظر خود را تغییر میدهند.
زمینه تاریخی و سیاسی
روابط اتحادیه اروپا با ایران از دهههای گذشته پر از فراز و نشیب بوده است. پس از تشکیل سپاه پاسداران، این نیروی نظامی به عنوان یکی از بازوهای اصلی قدرت در ایران، نقش کلیدی در سیاستهای داخلی و خارجی جمهوری اسلامی ایفا کرده است. سپاه نه تنها مسئولیت امنیت داخلی را بر عهده دارد، بلکه در فعالیتهای برونمرزی، از جمله حمایت از گروههای شبهنظامی در خاورمیانه،دخیل بوده است.
اتحادیه اروپا پیشتر تحریمهایی علیه افراد و نهادهای مرتبط با سپاه اعمال کرده، اما قرار دادن کل سپاه در فهرست تروریستی، گامی فراتر از این اقدامات است.
در سالهای اخیر، به ویژه پس از اعتراضات گسترده در ایران که از پاییز ۱۴۰۱ شمسی آغاز و به “جنبش زن، زندگی، آزادی” معروف شد، فشارها برای تروریستی اعلام کردن سپاه افزایش یافته است. گزارشهای سازمانهای حقوق بشری نشان میدهد که سپاه درسرکوب این اعتراضات نقش اصلی را داشته و منجر به کشته شدن هزاران نفر و بازداشت صدها هزار معترض شده است. علاوه بر این،فعالیتهای سپاه در خارج از مرزها، مانند حمایت از حوثیها دریمن، حزبالله در لبنان و حماس در فلسطین، نگرانیهای امنیتی اروپارا برانگیخته است.
برای مثال، در سال ۱۴۰۳ شمسی، چندین توطئه تروریستی منتسب به عوامل مرتبط با سپاه در خاک اروپا خنثی شد، که این امرکشورهای اروپایی را به فکر اقدامات قاطعانهتر انداخت.
پارلمان اروپا در روزهای اخیر، سرکوب معترضان در ایران را محکوم کرده و خواستار قرار دادن سپاه در فهرست تروریستی شده است. این اقدام با حمایت گسترده نمایندگان، از جمله از فرانسه و اسپانیا،روبرو شده است.
در همین ارتباط، روبرتا متسولا در پیام خود تأکید کرد که اروپامسئولیت دارد تا رهبری اخلاقی نشان دهد و از مردم ایران حمایت کند. این موضعگیریها نشاندهنده آن است که اتحادیه اروپا دیگرنمیتواند پشت بهانههای حقوقی پنهان شود و باید با واقعیتهای روی زمین روبرو شود.
حمایت فرانسه، اسپانیا و ایتالیا از قرار گرفتن نام سپاه در فهرست گروههای تروریستی، تغییر مهمی است. فرانسه که پیشتر به دلیل نیازبه حکم قضایی مخالف این اقدام بود، حالا اعلام کرده که از آن حمایت میکند.
وزیر خارجه فرانسه در بیانیهای گفته است: “فرانسه از قرار گرفتن سپاه پاسداران در فهرست سازمانهای تروریستی اتحادیه اروپاحمایت خواهد کرد.”
اسپانیا و ایتالیا نیز با تأکید بر “اقدامات شنیع” سپاه، به این جبهه پیوستهاند. ایتالیا حتی پیشنهاد داده که این موضوع در نشست وزرای خارجه مطرح شود. این حمایتها، پس از فشارهای داخلی و بینالمللی، از جمله از سوی ایالات متحده و کانادا که پیشتر سپاه راتروریستی اعلام کردهاند، شکل گرفته است.
پیامدهای حقوقی و چالشها
قرار دادن یک نهاد دولتی مانند سپاه در فهرست تروریستی اتحادیه اروپا، نیازمند اجماع همه ۲۷ کشور عضو است. طبق قوانین اتحادیه، این اقدام باید بر اساس “اطلاعات دقیق” و “حکم قضایی” باشد. پیشتر، کشورهایی مانند فرانسه، اسپانیا و ایتالیا به این دلیل مخالف بودند که میگفتند شواهد کافی برای اثبات اقدامات تروریستی سپاه وجود ندارد. اما تحولات اخیر، از جمله گزارشهای سازمان ملل متحد که سپاه را به نقض حقوق بشر متهم کرده، این موانع را کاهش داده است.
کارشناسان حقوقی معتقدند که اگر اتحادیه اروپا بتواند شواهد کافی از فعالیتهای تروریستی سپاه ارائه دهد، این اقدام قانونی خواهدبود. برای مثال، حملات سایبری منتسب به سپاه علیه زیرساختهای اروپایی، یا حمایت از گروههای تروریستی، میتواند مبنای این تصمیم باشد. با این حال، برخی تحلیلگران هشدار میدهند که این اقدام ممکن است به چالشهای دیپلماتیک منجر شود، زیرا سپاه بخشی از نیروهای مسلح رسمی ایران است و تروریستی اعلام کردن آن، میتواند به معنای قطع روابط کامل با تهران باشد.
در امروز، وزاری خارج اتحادیه اروپا این موضوع را بررسی خواهندکرد. اگر اجماع حاصل شود، سپاه به فهرستی مانند داعش و القاعده اضافه خواهد شد، که این امر تحریمهای گستردهای را به دنبال دارد.
اگر وزرای خارجه اتحادیه اروپا در نشست ۹ بهمن ۱۴۰۴ به اجماع برسند و سپاه را تروریستی اعلام کنند، نتایج فوری و بلندمدتی خواهد داشت. اولاً، تمام داراییهای سپاه در اروپا توقیف خواهد شد و هرگونه معامله با آن ممنوع میشود. این شامل شرکتهای وابسته به سپاه، مانند شرکتهای نفتی و ساختمانی، نیز خواهد بود. ثانیاً،اعضای سپاه نمیتوانند به کشورهای اروپایی سفر کنند و هرگونه حمایت از آنها جرم تلقی میشود.
از سوی دیگر، اگر این تصمیم تصویب نشود، ممکن است به دلیل مخالفت برخی کشورها، تنها تحریمهای فردی اعمال شود. اما با توجه به حمایت فرانسه، اسپانیا و ایتالیا، احتمال تصویب بالا است. تحلیلگران پیشبینی میکنند که این اقدام میتواند الگویی برای دیگرکشورها باشد و فشار بر ایران را افزایش دهد.
پیامدهای این تصمیم برای جمهوری اسلامی شدید خواهد بود. ازنظر سیاسی، تروریستی اعلام کردن سپاه میتواند حکومت ایران را تضعیف کند، زیرا سپاه ستون فقرات قدرت است. واکنش ایران احتمالاً تند خواهد بود؛ مقامات ایرانی پیشتر هشدار دادهاند که این اقدام “عواقب مخربی” خواهد داشت و ممکن است به قطع روابط دیپلماتیک یا اقدامات تلافیجویانه منجر شود. برای مثال، ایران ممکن است حمایت خود از گروههای شبهنظامی را افزایش دهد یا حملات سایبری علیه اروپا را تشدید کند.
برای اتحادیه اروپا، این اقدام میتواند امنیت را افزایش دهد، زیرافعالیتهای سپاه در اروپا محدود میشود. اما ممکن است روابطتجاری با ایران را مختل کند. علاوه بر این، این تصمیم میتواند روابط اروپا با کشورهای عربی مانند عربستان سعودی و بحرین را تقویت کند، که پیشتر سپاه را تروریستی اعلام کردهاند.
از منظر حقوق بشر، این اقدام میتواند حمایت از معترضان ایرانی باشد. میلیونها ایرانی که تحت سرکوب زندگی میکنند، این تصمیم را به عنوان نشانهای از حمایت بینالمللی میبینند. اما منتقدان میگویند که این اقدام ممکن است مذاکرات احتمالی غرب با ایران را پیچیدهتر کند، زیرا سپاه نقش کلیدی در برنامه هستهای دارد.
از نظر اقتصادی، تحریم سپاه میتواند ضربهای به اقتصاد ایران باشد. سپاه کنترل بخشهای وسیعی از اقتصاد ایران، از جمله نفت،گاز و ساختوساز را در دست دارد. توقیف داراییها و ممنوعیت معاملات، میتواند درآمدهای ایران را کاهش دهد و تورم را افزایش دهد. برای اروپا، این تحریمها ممکن است به کاهش واردات از ایران منجر شود، اما با توجه به حجم کم تجارت فعلی (کمتر از ۵ میلیاردیورو در سال ۱۴۰۳)، تأثیر محدود خواهد بود.
از منظر امنیتی، تروریستی اعلام کردن سپاه میتواند از حملات تروریستی در اروپا جلوگیری کند. گزارشها نشان میدهد که سپاه در سالهای اخیر چندین توطئه در کشورهای اروپایی، مانند فرانسه وآلمان، داشته است. این اقدام میتواند همکاری امنیتی بین اروپا وایالات متحده را افزایش دهد، زیرا آمریکا سپاه را از سال ۱۳۹۸شمسی تروریستی اعلام کرده است.
با این حال، پیامدهای منفی نیز وجود دارد. ایران ممکن است باافزایش فعالیتهای نیابتی در خاورمیانه، مانند حمایت از حوثیها که حملات به کشتیها در دریای سرخ انجام میدهند، پاسخ دهد. این امر میتواند امنیت جهانی را تهدید کند و منجر به درگیریهای بیشتر شود.
نشست وزرای خارجه اتحادیه اروپا در ۹ بهمن ۱۴۰۴، لحظهای سرنوشتساز برای روابط با ایران است. با حمایت فرانسه، اسپانیا و ایتالیا، احتمال قرار دادن سپاه در فهرست تروریستی بالا رفته و این میتواند عدالت را برای قربانیان سرکوب در ایران فراهم کند. نتایج این تصمیم، از تحریمهای اقتصادی تا تغییرات ژئوپلیتیک، گسترده خواهد بود.
اما پیامدها نیز دوگانه است: از یک سو، تقویت امنیت اروپا و حمایت از حقوق بشر؛ از سوی دیگر، ریسک تشدید تنشها و اختلال در دیپلماسی.
در نهایت، این اقدام نشاندهنده آن است که اروپا دیگر نمیتواندنسبت به اقدامات سپاه بیتفاوت باشد. مردم ایران، که سالها تحت فشار بودهاند، چشم به این تصمیم دوختهاند. اگر اروپا عمل کند،میتواند الگویی برای جهان باشد؛ در غیر این صورت، فرصت تاریخی از دست خواهد رفت.
