اختصاصی گروه اقتصادی/محمدرضا گلسار
۱۷ هزار و ۲۳۳ دامنه در یک ماه از چرخه خارج شدهاند؛ عددی که اگر بخواهیم با ادبیات اداری دربارهاش حرف بزنیم، میشود: «کاهش ماهانه ثبت دامنه». اما اگر بخواهیم صادق باشیم، این عدد شبیه یک آژیر است؛ آژیری که مدتها بود آرام و ممتد به صدا درآمده اما کسی جدیاش نگرفت. اقتصاد دیجیتال با سخنرانی و وعده رشد نمیکند، با اعتماد و ثبات رشد میکند. وقتی هزاران دامنه در یک بازه کوتاه خاموش میشوند، یعنی جایی در این معادله اساسی اختلالی عمیق رخ داده است.
طبق آمار رسمی، تا ابتدای اسفند تعداد دامنههای فعال فارسی به یک میلیون و ۸۲۲ هزار و ۶۰۶ رسیده و مجموع دامنههای ثبتشده یک میلیون و ۸۳۹ هزار و ۸۳۹ مورد اعلام شده است. در ظاهر، هنوز با عددی میلیونی روبهرو هستیم و شاید برخی ترجیح دهند همین بزرگی عدد را برجسته کنند. اما مسئله روند است، نه رقم مطلق. آنچه امروز دیده میشود، یک نوسان کوتاهمدت یا اصلاح فصلی نیست؛ ادامه یک فرسایش مستمر است که هر ماه بخشی از بدنه آنلاین کشور را کوچکتر میکند.
دامنه اینترنتی در سادهترین تعریف، اعلام رسمی حضور در فضای دیجیتال است. ثبت دامنه یعنی تصمیم برای ماندن، سرمایهگذاری کردن و ساختن. کسی که دامنه ثبت میکند، هزینه میدهد، برنامه دارد، به آینده امیدوار است و میخواهد فعالیتش را ساختارمند و پایدار کند. در مقابل، کاهش ثبت دامنه یا تمدید نشدن آن، اغلب به معنای تردید، عقبنشینی یا خروج است. بنابراین وقتی در یک ماه بیش از ۱۷ هزار دامنه کمتر ثبت یا فعال میشود؛ ترجمه آن هزاران تصمیم اقتصادی است که به سمت احتیاط یا انصراف چرخیدهاند.
بارها به صورت صریح گفته شده که اقتصاد دیجیتال بیش از هر چیز به پیشبینیپذیری وابسته است. کارآفرین باید بداند قوانین بازی فردا هم همان قوانین امروز خواهد بود. سرمایهگذار باید مطمئن باشد زیرساختی که روی آن سرمایه میگذارد، ناگهان دچار محدودیت گسترده نمیشود. اما طی سالهای اخیر، فضای آنلاین کشور بارها با اختلالهای سراسری، محدودیتهای ناگهانی، کاهش کیفیت دسترسی و دشواری استفاده از سرویسهای بینالمللی مواجه بوده است. این وضعیت فقط کاربران را ناراضی نمیکند؛ محاسبه اقتصادی را مختل میکند.
نگاهی به ترکیب پسوندها تصویر تمرکز شدید و در عین حال شکنندهای از ساختار آنلاین کشور ارائه میدهد. دامنههای ir. با بیش از یک میلیون و ۸۳۱ هزار ثبت، سهم غالب را در اختیار دارند. پس از آن co.ir با ۴۴۲۷ مورد قرار گرفته است. سایر پسوندها سهمی بسیار محدود دارند: iran. با ۱۳۹۲، ac.ir با ۱۰۴۶، id.ir با ۷۸۸، org.ir با ۲۲۷، sch.ir با ۱۹۰، gov.ir با ۱۶۷ و net.ir با تنها ۳۳ دامنه فعال. این تمرکز بالا به این معناست که بخش عمده فعالیت آنلاین کشور به زیرساخت ملی گره خورده؛ زیرساختی که مستقیماً تحت تأثیر سیاستهای ارتباطی، تصمیمهای فیلترینگ و محدودیتهای دسترسی قرار دارد. در چنین ساختاری، هر تکانه سیاستی میتواند اثر گستردهای بر کل اکوسیستم بگذارد.
در ماههای گذشته، اختلالهای اینترنتی و تشدید سیاستهای محدودکننده نهتنها دسترسی کاربران به برخی پلتفرمها را دشوار کرده، بلکه کیفیت تجربه آنلاین را به شکل محسوسی کاهش داده است. سرعت پایین، قطعیهای مکرر، ناپایداری اتصال و دشواری استفاده از ابزارهای خارجی برای پرداخت، بازاریابی یا توسعه نرمافزار، هزینه فعالیت را بالا برده است. در مقابل، درآمدها به دلیل کاهش دسترسی کاربران و محدودیت در کانالهای جذب مشتری، با عدم قطعیت بیشتری مواجه شدهاند. نتیجه این عدم توازن روشن است: ریسک بالا، بازده نامطمئن.
در چنین فضایی، کارآفرین پیش از آنکه به طراحی سایت یا توسعه محصول فکر کند، باید این سؤال را از خود بپرسد که آیا زیرساخت ارتباطی پایدار خواهد بود؟ آیا ابزارهای مورد نیازش مسدود نخواهند شد؟ آیا میتواند بهصورت عادی با مشتریان داخلی و خارجی ارتباط برقرار کند؟ اگر پاسخ این پرسشها مبهم باشد، طبیعی است که تصمیم به تعویق بیافتد یا اساساً کنار گذاشته شود.
کاهش ثبت دامنه را میتوان شاخص کاهش امید نیز دانست. ثبت دامنه یک رفتار خوشبینانه است؛ فرد یا مجموعهای که دامنه میخرد، به آینده فعالیتش ایمان دارد. وقتی این رفتار کاهش مییابد، یعنی انتظارات نسبت به آینده تضعیف شده است. این تضعیف فقط به معنای کاهش تعداد سایتها نیست؛ به معنای کاهش نوآوری، کاهش رقابت و کاهش تولید محتواست. هر دامنه فعال بالقوه میتواند به یک فروشگاه آنلاین، یک رسانه تخصصی، یک سرویس آموزشی یا یک استارتاپ فناورانه تبدیل شود. حذف هر کدام از اینها یعنی حذف یک فرصت.
همزمانی این افت با فشارهای اقتصادی عمومی نیز قابل توجه است.
تورم بالا، افزایش هزینههای جاری و کاهش قدرت خرید، بسیاری از کسبوکارها را در موقعیت دشواری قرار داده است. در چنین شرایطی، فضای آنلاین که زمانی یکی از کمهزینهترین مسیرهای ورود به بازار بود، دیگر آن مزیت مطلق گذشته را ندارد. وقتی اینترنت پایدار نیست و ابزارهای تبلیغاتی دیجیتال با محدودیت مواجهاند، مدل اقتصادی بسیاری از کسبوکارهای خرد و خانگی دچار اختلال میشود. حتی تمدید دامنه برای برخی فعالان به تصمیمی هزینهبر تبدیل شده است، چه برسد به ثبت دامنههای جدید.
از منظر کلان، کاهش رشد ثبت دامنه میتواند اثرات بلندمدتی بر جایگاه کشور در اقتصاد دیجیتال منطقه داشته باشد. کشورهای همسایه در سالهای اخیر به سمت تسهیل دسترسی، جذب سرمایهگذاری خارجی و توسعه زیرساختهای ارتباطی حرکت کردهاند. در مقابل، کند شدن آهنگ رشد دامنهها در داخل کشور میتواند نشانهای از کاهش پویایی اکوسیستم باشد. ادامه این روند، فاصله رقابتی را افزایش میدهد و بازیابی آن در آینده هزینهبرتر خواهد بود.
نباید از اثر روانی این روند نیز غافل شد. فعالان حوزه فناوری به سیگنالهای آماری حساساند. وقتی گزارشهای رسمی از کاهش ثبت دامنه حکایت دارد، این پیام به بازار منتقل میشود که فضای آنلاین در حال کوچک شدن است. چنین برداشتی میتواند به شکل خودتقویتکننده عمل کند؛ کاهش اعتماد منجر به کاهش سرمایهگذاری شود و کاهش سرمایهگذاری خود به افت بیشتر آمار بیانجامد. چرخهای که اگر متوقف نشود، به رکود عمیقتر ختم خواهد شد.
بنابراین ۱۷ هزار و ۲۳۳ دامنه کمتر در یک ماه، نماد هزاران تصمیم برای صبر کردن، عقبنشینی یا خروج است. اگر سیاستگذاری در حوزه ارتباطات و اقتصاد دیجیتال بر مدار ثبات، شفافیت و تضمین دسترسی پایدار قرار نگیرد، این روند میتواند به کوچک شدن واقعی بازار دیجیتال منجر شود. بازسازی اعتماد از دسترفته آسان نخواهد بود. اکوسیستم دیجیتال با فرمان و بخشنامه رشد نمیکند؛ با امنیت سرمایه، دسترسی آزاد و پیشبینیپذیری شکوفا میشود. تا زمانی که این پیششرطها فراهم نشود، هر گزارش ماهانه جدید ممکن است تنها تکرار یک واقعیت تلخ باشد: «اقتصاد دیجیتال، آرام و بیصدا، در حال کوچکتر شدن است.»
