اختصاصی گروه اقتصادی/ محمدرضا گلسار
پروژه توسعه شبکه فیبر نوری ایران که قرار بود پاسخی راهبردی به عقبماندگی مزمن اینترنت کشور و پلی بهسوی اقتصاد دیجیتال باشد، امروز بیش از آنکه نماد پیشرفت باشد، به نمونهای از شکاف عمیق میان سیاستگذاری، اجرا و واقعیت اجتماعی تبدیل شده است. در حالی که آمارهای رسمی از پوشش میلیونی و پیشرفت شتابان سخن میگویند، تجربه بخش بزرگی از کاربران، کسبوکارها و حتی اپراتورها روایت دیگری دارد؛ روایتی از دسترسی محدود، فرآیندهای پیچیده، هزینههای نامشخص و انحصاری که عملاً انتخاب را از مصرفکننده سلب کرده است. نبود شفافیت در اعلام آمار واقعی اتصال، اختلاف نظر میان نهادهای متولی، رقابت نابرابر میان اپراتورها و تمرکز تصمیمگیری در ساختاری غیرپاسخگو، این پرسش جدی را مطرح میکند که آیا فیبر نوری در ایران یک زیرساخت ملی برای همه است یا پروژهای نمایشی که بیش از کاربران نهایی، به گزارشهای عملکرد و تبلیغات رسمی خدمت میکند.
با وجود تأکیدهای مکرر دولت و نهادهای متولی بر پیشرفت پروژه ملی فیبر نوری و انتشار آمارهایی که از پوشش گسترده و اتصال میلیونها خانوار حکایت دارد، بررسیهای میدانی و اظهارات کاربران و فعالان حوزه ارتباطات نشان میدهد که واقعیت این طرح فاصله معناداری با روایتهای رسمی دارد. پروژهای که قرار بود زیرساختی فراگیر برای ارتقای کیفیت اینترنت و توسعه اقتصاد دیجیتال باشد، اکنون با چالشهایی چون نبود شفافیت آماری، انحصار عملی در ارائه خدمات، ناهماهنگی میان اپراتورها و سردرگمی متقاضیان مواجه است؛ مسائلی که نهتنها تحقق اهداف اعلامشده را زیر سؤال برده، بلکه اعتماد افکار عمومی به یکی از مهمترین طرحهای ارتباطی کشور را نیز با تردید جدی روبهرو کرده است.
بررسیهای میدانی نشان میدهد که بخش قابل توجهی از آمارهای اعلامشده درباره «پوشش فیبر نوری» لزوماً به معنای اتصال واقعی و قابل استفاده برای کاربران نیست. در بسیاری از مناطق شهری، اگرچه زیرساخت بهصورت اسمی ایجاد شده، اما فرآیند دریافت سرویس برای شهروندان با موانعی همچون نبود اپراتور فعال، هزینههای بالا، زمانبر بودن نصب و نبود اطلاعرسانی شفاف همراه است.
یکی از کاربران ساکن تهران میگوید: «چند ماه است میگویند منطقه ما تحت پوشش است، اما هر بار که پیگیری میکنیم، یا اپراتور پاسخ مشخصی نمیدهد یا نصب را به زمان نامعلوم موکول میکند.» از سوی دیگر، کارشناسان حوزه ارتباطات معتقدند تمرکز بیش از حد پروژه در سطح آمارسازی و گزارشدهی، باعث غفلت از کیفیت اجرا و رضایت کاربران نهایی شده است. یک کارشناس فناوری اطلاعات با انتقاد از روند فعلی میگوید: «آنچه امروز بهعنوان پیشرفت فیبر نوری اعلام میشود، بیشتر به تعداد پورتهای آمادهشده اشاره دارد، نه تعداد مشترکان فعال. این دو عدد تفاوت معناداری دارند، اما معمولاً در گزارشهای رسمی بهصورت شفاف تفکیک نمیشوند.» مسئله انحصار و رقابت نابرابر میان اپراتورها نیز از دیگر محورهای انتقادی مطرحشده است.
فعالان این حوزه تأکید میکنند که در برخی مناطق، تنها یک اپراتور امکان ارائه سرویس دارد و همین موضوع، قدرت انتخاب کاربران را بهشدت محدود کرده است. به گفته یکی از فعالان صنفی اینترنت ثابت، وقتی رقابت واقعی وجود نداشته باشد، نه قیمتها منطقی میشود و نه کیفیت خدمات. فیبر نوری نباید به بازتولید انحصار در قالبی جدید منجر شود. در همین حال، نبود مرجع واحد پاسخگو برای پیگیری مشکلات کاربران، بر ابهامات این پروژه افزوده است. شهروندان نمیدانند در صورت بروز مشکل باید به اپراتور، شهرداری، وزارت ارتباطات یا شرکت مجری مراجعه کنند؛ سردرگمی که به گفته کارشناسان، نتیجه مستقیم ناهماهنگی نهادی در اجرای پروژه است.
از مهم ترین چالش های پیش رو در تامین مودم می توان به موارد زیر اشاره کرد.
یک: کمبود مودم در بازار و اختلال در پروژه فیبر نوری اخبار رسمی گزارش میدهند که با وجود اعلام رشد در پروژه فیبر نوری، در عمل کمبود مودم در بازار یکی از بزرگترین چالشهای اجرایی است و میتواند روند توسعه را کند یا مختل کند.
دو: محدودیتهای وارداتی در این ماجرا نیز نقش دارد به نظر میرسد محدودیتهای واردات تجهیزات ارتباطی، از جمله مودمهای مخصوص فیبر نوری، باعث شده که بازار نتواند بهموقع و کافی کالا تأمین کند؛ موضوعی که حتی در گزارشهای رسانهای بهصورت مستقیم مطرح شده است.
سه:اپراتورها و تأمین تجهیزات مدیرعامل یکی از اپراتورهای بزرگ اینترنت ثابت (شاتل) قبلاً اعلام کرده بود که یکی از اصلیترین مشکلات توسعه فیبر نوری، تأمین مودم برای مشتریان است و همین باعث شده بسیاری از مشترکان علیرغم امکان اتصال فیبر، نتوانند سرویس را فعال و استفاده کنند.
کیفیت مودمهای داخلی و فشار سیاستهای وارداتی سیاستهایی مثل ممنوعیت یا محدودیت واردات مودم باعث شده که شرکتها برای تأمین نیاز بازار مجبور شوند مودمهای اسمبلشده وارد کنند که قیمت بالاتری دارند و در برخی موارد کیفیت مناسبی ندارند. همچنین برخی مسوولان اعلام کردهاند که مودمهای تولید داخل فعلاً از نظر سرعت و کیفیت برای پشتیبانی کامل از اینترنت فیبر نوری کافی نیستند و این خود یکی از عوامل کمبود و نارضایتی است.
