شیما تدریسی، پژوهشگر حوزه زنان
جنبش زنان و خواستهای ملی ایرانیان در طول تاریخ پیوندی عمیق و گسستناپذیر با یکدیگر داشتهاند. زنانی که در جریان انقلاب مشروطه نقشی فعال ایفا کردند، پس از تشکیل مجلس در سال ۱۲۸۵ و همزمان با طرح کاهش وابستگی ایران به وامهای خارجی، در پروژه تاسیس بانک ملی مشارکت جدی داشتند. برخی از زنان کارگر دستمزدهای خود را اهدا کردند، برخی جواهراتشان را بخشیدند و بعضی حتی از ارث خود گذشتند. فداکاریهایی که نشان میدهد ملیگرایی برای زنان امری انتزاعی نبود، بلکه به زندگی روزمره آنان گره خورده بود.
همزمان، در تهران و دیگر مناطق کشور، جنبشی برای استفاده از پارچههای داخلی و پرهیز از خرید منسوجات وارداتی اروپایی شکل گرفت. تحریم این کالاها بهعنوان راهی برای رهایی ملت از وابستگی اقتصادی به اروپا درک میشد و زنان نقشی محوری در پیشبرد آن داشتند.
اوج حضور زنان در جنبش ملی به آذر ۱۲۹۰ بازمیگردد؛ زمانی که دولت روسیه با رضایت بریتانیا اولتیماتومی به مجلس ایران فرستاد و خواستار اخراج مورگان شوستر، مشاور مالی دولت، ظرف ۴۸ ساعت شد. در واکنش، موجی از اعتراض سراسر کشور را فرا گرفت؛ زنان در تهران، اصفهان، قزوین و آذربایجان به اعتراضات پیوستند. در تهران بیش از پنجاه هزار نفر به خیابانها آمدند و اعتصاب عمومی اعلام شد. هزاران زن با پوشیدن کفن، آمادگی خود را برای جانفشانی در دفاع از ملت نشان دادند.
«انجمن مخدرات وطن» به همراه دیگر انجمنهای زنان، تظاهرات بزرگی در برابر مجلس برگزار کرد. بنا به گزارشها، زنان در این تجمع سخنرانی کردند و از نمایندگان خواستند در برابر فشار قدرتهای خارجی مقاومت کنند. زینب امین، شاعر و عضو بنیانگذار این انجمن، اشعاری در دفاع از وطن قرائت کرد. برخی از زنان حتی وارد مجلس شدند و با نشان دادن اسلحههایشان هشدار دادند که اگر نمایندگان از دفاع از آزادی و کرامت ملت عقبنشینی کنند، آمادهاند بهای آن را با جان خود و نزدیکانشان بپردازند.
شاید زمان آن رسیده باشد که مبارزه امروز زنان را از زاویه نقش تاریخی آنان در سرنوشت ایران ببینیم. مبارزهای که نسل به نسل، سینه به سینه، تا امروز دوام آورده است. زنانی که زمانی برای تاسیس بانک ملی، استقلال اقتصادی و آزادی وطن ایستادند، امروز نیز همان مسئولیت تاریخی را بر دوش میکشند و خود زندگی و آزادی به میدان اصلی نزاع بدل شده است.
